Kiedy przeprowadza się wywiad środowiskowy?

19 grudnia 2019
hello world!

Wywiad środowiskowy stanowi dowód samoistny w procesie karnym. Kodeks postępowania karnego przewiduje jego przeprowadzenie w formie fakultatywnej lub obligatoryjnej. W jakich sytuacjach się go przeprowadza? Na czym polega?

Na czym polega wywiad środowiskowy?

Wywiad środowiskowy jest przeprowadzany w miejscu zamieszkania oskarżonego. Celem wywiadu środowiskowego jest ustalenie jego sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Na tej podstawie zachodzi dokonanie analizy i oceny właściwości i warunków osobistych oraz dotychczasowego sposobu życia osoby oskarżonej w toczącym się procesie karnym.

W trakcie przeprowadzanego wywiadu kurator powinien ustalić okoliczności umożliwiające poznanie osobowości sprawcy oraz warunków życia. Te, wśród których kształtowała się jego osobowość. Nie ma potrzeby ponawiania wywiadu. Ani przepisy Kodeksu postępowania karnego, ani żadne przepisy wykonawcze, nie wskazują na termin ważności wywiadu środowiskowego, ani na potrzebę jego aktualizacji (postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2017 r., sygn. IV KK 118/17).

Przesłanki przeprowadzenia wywiadu środowiskowego

W art. 214 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”) wprost wskazuje się, że potrzeba przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w szczególności zachodzi wtedy, gdy niezbędne jest ustalenie danych co do właściwości i warunków osobistych oraz dotychczasowego sposobu życia oskarżonego. Może to mieć miejsce wówczas, gdy dotychczasowe informacje dotyczące oskarżonego nie są wystarczające (art. 213 kpk).

Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego zarządza się zatem w sytuacji, gdy zebranie danych osobopoznawczych jest niezbędne dla prawidłowego wyrokowania. Uzyskanie ich w inny sposób sprawia natomiast trudności. Czynność tę zarządza się także w innych sytuacjach. Ma to miejsce, gdy organ procesowy uznaje przeprowadzenie wywiadu środowiskowego za najlepsze źródło pozyskania informacji niezbędnych w procesie.

Bowiem, jak podkreślił Sąd Najwyższy, obowiązkiem sądu jest wyjaśnienie okoliczności umożliwiających poznanie osobowości oskarżonego oraz warunków jego życia, wśród których kształtowała się jego osobowość. (...) Należyte wypełnienie przez sąd tego obowiązku ma tym donioślejsze znaczenie, im większa jest waga popełnionego przestępstwa i surowszy przewidywany wymiar kary (wyrok z 10 marca 1971 r., sygn. III KR 7/71).

Zarządzenie przeprowadzenia wywiadu

Zgodnie z art. 214 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”), w razie potrzeby, a w szczególności gdy niezbędne jest ustalenie danych co do właściwości i warunków osobistych oraz dotychczasowego sposobu życia oskarżonego, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, zarządza w stosunku do oskarżonego przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez kuratora sądowego lub inny podmiot uprawniony na podstawie odrębnych przepisów, a w szczególnie uzasadnionych wypadkach przez policję.

Fakultatywne zarządzenie przeprowadzenia wywiadu ma miejsce „w razie potrzeby”. W takich zatem przypadkach, gdy jest to niezbędne dla prawidłowej oceny czynu oskarżonego, a w konsekwencji i kary. Może to mieć miejsce wtedy, gdy istotne jest poznanie osobowości oskarżonego (jego właściwości i warunków osobistych) oraz dotychczasowego sposobu życia, zwłaszcza w sprawach o przestępstwa szczególnie groźne. Ma to więc miejsce m.in. wówczas, gdy przedmiotem postępowania jest przestępstwo, w którym cechy osobowości jego sprawcy odgrywają poważną rolę (postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2010 r., sygn. III K 256/10).

Natomiast zgodnie z art. 214 § 2 kpk, przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest obowiązkowe:

  1. w sprawach o zbrodnie;
  2. w stosunku do oskarżonego, który w chwili czynu nie ukończył 21. roku życia, jeżeli zarzucono mu popełnienie umyślnego występku przeciwko życiu.

Organy uprawnione do przeprowadzenia wywiadu

Wywiad przeprowadza wyspecjalizowany organ. Jest nim kurator sądowy lub inny podmiot, np. w przypadku nieletniego odpowiadającego w postępowaniu karnym na podstawie art. 24 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich jest nim wywiad pracownik pedagogiczny schroniska dla nieletnich lub zakładu poprawczego. W szczególnie uzasadnionych wypadkach jest nim policja. Jednak zlecanie przeprowadzenia wywiadu policji powinno mieć miejsce w sytuacjach wyjątkowych. Przede wszystkim z uwagi na konieczność zachowania maksymalnego standardu obiektywizmu przeprowadzającego wywiad oraz negatywne konsekwencje dla oskarżonego społecznego odbioru rozpytywania w jego sprawie przez funkcjonariuszy policji.

Co do zasady przeprowadzający wywiad powinien dysponować wiedzą z zakresu psychologii i socjologii społecznej. Musi również posiadać umiejętność nawiązywania kontaktu z rozmówcą. Powinien bowiem dysponować wiadomościami specjalnymi, niezbędnymi do prawidłowego przeprowadzania zlecanej mu czynności.

Przebieg wywiadu

Zgodnie z art. 214 § 4 kpk wywiad środowiskowy powinien w szczególności zawierać:

  1. imię i nazwisko osoby przeprowadzającej wywiad;
  2. imię i nazwisko oskarżonego;
  3. zwięzły opis dotychczasowego życia oskarżonego oraz dokładne informacje o środowisku oskarżonego, w tym rodzinnym, szkolnym lub zawodowym, a nadto informacje o jego stanie majątkowym i źródłach dochodów;
  4. informacje dotyczące stanu zdrowia oskarżonego, a także o nadużywaniu przez niego alkoholu, środków odurzających, środków zastępczych lub substancji psychotropowych;
  5. własne spostrzeżenia i konkluzje osoby przeprowadzającej wywiad, zwłaszcza dotyczące właściwości i warunków osobistych oraz dotychczasowego sposobu życia oskarżonego.

W myśl § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie regulaminu czynności w zakresie przeprowadzania wywiadu środowiskowego oraz wzoru kwestionariusza tego wywiadu, wywiad obejmuje informacje dotyczące:

  1. zachowania oskarżonego;
  2. warunków środowiskowych oskarżonego;
  3. sytuacji bytowej oskarżonego i jego rodziny;
  4. sposobu spędzania przez oskarżonego wolnego czasu;
  5. przebiegu i oceny pracy zawodowej lub nauki oskarżonego;
  6. kontaktów oskarżonego ze środowiskowymi grupami patologii społecznej, z uwzględnieniem nadużywających alkoholu lub środków odurzających;
  7. stanu zdrowia oskarżonego, z uwzględnieniem stanu zdrowia psychicznego, uzależnienia od alkoholu lub środków odurzających.

Ustawa gwarantuje, że dane osób trzecich osoba przeprowadzająca wywiad może ujawnić tylko na żądanie sądu. Należy bowiem chronić osoby trzecie przed ewentualnymi szykanami ze strony oskarżonego. W postępowaniu przygotowawczym natomiast – prokuratora (art. 214 § 5 kpk). Uprawnienia takiego nie ma policja i inny organ prowadzący dochodzenie. Ich ujawnienie innym osobom jest niedopuszczalne. Dane te objęte są tajemnicą zawodową przeprowadzającego wywiad (art. 180 § 1 kpk).

Pobyt za granicą = brak wywiadu?

Ze względu na małe możliwości ustalenia potrzebnych danych wywiadu środowiskowego można nie przeprowadzać w stosunku do oskarżonego, który nie ma w kraju stałego miejsca zamieszkania (art. 214 § 3 kpk).

Wprawdzie art. 214 § 3 kpk zwalnia od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w stosunku do osoby, która nie posiada w Polsce stałego miejsca zamieszkania, jednak struktura tego art. 214 kpk wskazuje na to, że jego § 3 odnosi się do tych sytuacji, w których przeprowadzenie wywiadu jest –  co do zasady –  obligatoryjne. Wprowadzenie tego odstępstwa podyktowane zostało zasadniczymi trudnościami wynikającymi z konieczności przeprowadzenia wywiadu wobec osób zamieszkujących poza Polską, zwłaszcza gdy wywiad taki jest właśnie obligatoryjny. Co nie jest tożsame z obowiązkiem jego uzyskania przez organy prowadzącego postępowanie w każdej sprawie. Regułą bowiem jest fakultatywne przeprowadzanie wywiadu środowiskowego - «w razie potrzeby». Potrzeba taka zachodzi w szczególności wówczas, gdy nie są wystarczające dane osobopoznawcze o oskarżonym zebrane stosownie do treści art. 213 kpk (postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2010 r., sygn. III K 256/10).

chevron-down
Copy link