Zachowek – co warto o nim wiedzieć?

Główną przyczyną wprowadzenia do kodeksu cywilnego regulacji dotyczących zachowku było ograniczenie swobody testowania. Zgodnie z tą zasadą spadkodawca może ustanowić spadkobiercą dowolnie wybraną przez siebie osobę, nawet spoza kręgu swoich najbliższych. Dzięki zachowkowi osoba najbliższa ma jednak możliwość dochodzenia swoich roszczeń od powołanego spadkobiercy. 

Zachowek – czym jest?

Zgodnie z art. 991 k.c. zachowek ma na celu ochronę najbliższych osób spadkodawcy przed swobodnym rozporządzaniem przez niego swoim majątkiem w drodze testamentu bądź darowizny. W celu zabezpieczenia ich interesów ustawodawca wprowadził rozwiązania umożliwiające im dochodzenie swoich roszczeń pieniężnych od spadkobiercy. Zachowek ogranicza się więc do roszczenia pieniężnego, co w konsekwencji oznacza, że uprawnieni nie mają prawa do poszczególnych przedmiotów spadku. Obowiązek spełnienia świadczenia wynikającego z zachowku powstaje wraz ze śmiercią spadkodawcy i należy do długów spadkowych. Warto podkreślić, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby osoba uprawniona do zachowku przeniosła na inną osobę wierzytelność przypadającą jej z tego tytułu. Powyższe zostało potwierdzone w wyroku Sądu Najwyższego z 13 lutego 1975 r. III CZP 91/74.

Kto jest uprawniony do zachowku?

Katalog osób uprawnionych do zachowku został wskazany przez ustawodawcę wprost w art. 991 § 1 k.c. W myśl tej regulacji do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, przy czym osoby te muszą być powołane do spadku z ustawy. Zgodnie z powyższym prawo do zachowku przysługuje tylko tym osobom, które w konkretym stanie faktycznym byłyby powołane do spadku nie zaś wszystkim osobom wymienionym równolegle. W pierwszej kolejności prawo do zachowku przysługuje dzieciom i małżonkowi. W dalszej kolejności o zachowek mogą starać się wnuki. Wnuk będzie miał możliwość dochodzenia zachowku tylko wtedy, gdy jego rodzic (dziecko spadkodawcy) stracił prawo do zachowku w sposób, który nie rozciąga się na jego zstępnych. 

Mając to na uwadze, wnuk zachowa prawo do zachowku w sytuacji, gdy jego rodzic (dziecko spadkodawcy) umrze przed spadkodawcą. Ponadto wnuk będzie mógł starać się o zachowek również w innej sytuacji. Stanie się tak, gdy jego rodzic odrzucił spadek z ustawy oraz w momencie, gdy zawarł umowę o zrzeczenie się dziedziczenia (umowa taka musi jednak zawierać postanowienie, które wyłącza jej skuteczność wobec wstępnych, zgodnie z art. 1049 §1 k.c.). Gdy spadkodawca nie miał zstępnych (dzieci, wnuków itd.), prawo do zachowku przypadnie małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy. 

Kto nie otrzyma zachowku?

W pewnych sytuacjach osoba może być na podstawie przepisów albo własnego oświadczenia woli wyłączona od uprawnienia do zachowku. Do zachowku nie będą uprawnione osoby, które zrzekły się dziedziczenia. Zachowku nie otrzymają również najbliżsi uznani za niegodnych dziedziczenia oraz ci, którzy odrzucili spadek. Zgodnie z art. 1008 k.c. do zachowku nie mają prawa również osoby wydziedziczone. Wydziedziczenie na podstawie powyższego przepisu może nastąpić w trzech przypadkach:

1. Uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. 

2. Osoba uprawniona do zachowku dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.

3. Uprawniony do zachowku uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Co więcej, do zachowku nie ma prawa również małżonek pozostający w separacji (9351 k.c.) oraz w przypadku, gdy został on wyłączony od dziedziczenia na podstawie art. 940 k.c. Art. 1048 k.c. dopuszcza również możliwość zrzeczenia się swojego prawa do zachowku. Zrzeczenie takie następuje poprzez zawarcie umowy pomiędzy spadkobiercą ustawowym a przyszłym spadkodawcą. Umowa w przedmiocie zrzeczenia się dziedziczenia ma poważną doniosłość, ponieważ dotyczy również zstępnych zrzekającego, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Należy przy tym pamiętać, że umowa taka powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Niezachowanie takiej formy skutkuje nieważnością umowy. 

Wysokość zachowku 

Co do zasady wysokość zachowku wynosi równowartość połowy udziału spadkowego, który przypadałby osobie powołanej do spadku na podstawie ustawy. Jednakże jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy bądź jeśli zstępny uprawniony jest małoletnim, wysokość zachowku wynosi 2/3 ich wartości udziału spadkowego (przy dziedziczeniu ustawowym). Aby otrzymać zachowek w większej wysokości, wyżej wspomniane przesłanki powinny istnieć w chwili otwarcia spadku. W judykaturze podkreśla się, że zaawansowany wiek może kwalifikować osobę jako trwale niezdolną do pracy. Tak m.in. orzekł Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 11 stycznia 2013 r. (V ACa 989/12). 

Część udziału spadkowego jest określana na podstawie ogólnych zasad wynikających z art. 931 k.c. Na podstawie tego przepisu z ustawy do spadku w pierwszej kolejności powoływane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Osoby te dziedziczą w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku. Zasadę tę modyfikuje jednak art. 992 k.c. Zgodnie z tym, ustalając udział spadkowy, który jest podstawą do zachowku, uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy orzucili spadek. Do powyższego nie uwzględnia się natomiast spadkobierców wydziedziczonych oraz tych, którzy zrzekli się dziedziczenia. 

Podstawa obliczenia zachowku 

Podstawową czynnością związaną z zachowkiem jest należyte ustalenie wartości spadku. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku. Powyższe zostało stwierdzone w uchwale podjętej przez 7 sędziów SN z 26 marca 1985 r. (III CZP 75/84). Wpływ na wartość spadku, a co za tym idzie również na wysokość zachowku, mają również przepisy KC. Art. 993 k.c. stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń. Dolicza się natomiast do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Od tej zasady są jednak odstępstwa.

Warto wspomnieć, że uszczegółowieniem powyższego artykułu jest treść normatywna wynikająca z art. 994 k.c. Norma ta wskazuje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Przez taki rodzaj darowizny należy rozumieć np.  prezenty urodzinowe, świąteczne, ślubne. Każdorazowa ocena, czy mamy do czynienia z drobną darowizną, zależy od okoliczności jej udzielenia. Co więcej, nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty od momentu otwarcia spadku oraz dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. 

Przepisy kodeksu różnie kształtują sytuację dotyczącą doliczania darowizny, w zależności od tego, na czyją rzecz oblicza się zachowek. Jeśli obliczany jest zachowek należny zstępnemu, nie dolicza się do spadku darowizn dokonanych przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzenim dziecka. Z kolei w przypadku obliczania zachowku dla małżonka nie dolicza się do spadku darowizn spadkodawcy uczynionych przed zawarciem małżeństwa.

Co z kosztami wychowania i wykształcenia?

Zgodnie z art. 997 k.c. jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Szczególnym problemem na tle powyższego przepisu jest ustalenie kosztów wykształcenia oraz wychowania, które przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Wspomniane koszty przekroczą przeciętną miarę (np. gdy wysoki poziom wykształcenia i wychowania jednego z dzieci zostaje osiągnięty kosztem pozostałych). Tak stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 16 listopada 2017 r. (VI ACa 1018/16). Co więcej, dokonując oceny, należy uwzględnić warunki życia konkretnej rodziny. Dla jednych wysłanie dziecka na dobrą zagraniczną uczelnię nie będzie stanowiło przekroczenia przeciętnej miary kosztów wykształcenia. W innych sytuacjach takie zachowanie może być oceniane zgoła inaczej. Dlatego też sąd, rozstrzygając sprawę, musi każdorazowo indywidualnie badać sytuację danej rodziny. 

Czy osoba uprawiona do zachowku odpowiada za zapisy i polecenia?

Spadkodawca ma możliwość ustanowić w spadku zapis oraz polecenie. Zgodnie z art. 968 przez zapis należy rozumieć rodzaj rozporządzenia testamentowego, które nakłada na spadkobiercę obowiązek spełnienia świadczenia na rzecz oznaczonej osoby. Przedmiotem zapisu może zostać np. zapłata określonej sumy pieniężnej, umorzenie długu, wydanie rzeczy wchodzącej do spadku. Szczególnym rodzajem zapisu jest zapis windykacyjny. Taki zapis może zostać ustanowiony tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Przez zapis windykacyjny spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Przedmiotem takiego zapisu może być:

  1. rzecz oznaczona co do tożsamości;
  2. zbywalne prawo majątkowe;
  3. przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne; 
  4. ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności.

Testament może zawierać również polecenie. Ten rodzaj rozporządzenia testamentowego polega na nałożeniu na spadkobiercy lub zapisobiercy obowiązku oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Dla przykładu: w poleceniu spadkodawca może zobowiązać spadkobiorcę do spożytkowania kwoty pieniężnej uzyskanej ze spadku na budowę domu.

Jeśli chodzi o odpowiedzialność za wykonanie zapisu lub polecenia, zgodnie z art. 998 §1, uprawiony do zachowku ponosi ją do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionego zachowku. Jeżeli natomiast spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Uzupełnienie zachowku 

Niekiedy uprawniony nie może otrzymać od spadkobierców lub osoby, na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny należnego mu zachowku. W takiej sytuacji uprawniony może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art.1000 § 1 k.c,). Roszczenie uprawnionego może się pojawić w przypadku, gdy otrzymał on tylko cześć sumy zachowku, jak i wtedy, gdy nie otrzymał go wcale. Jeżeli zaś obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do wysokości nadwyżki przekraczającej jego zachowek. Bez względu na powyższe obdarowany może zwolnić się z obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Takie zwolnienie następuje przez wydanie przedmiotu darowizny. 

Czy roszczenie o zachowek podlega dziedziczeniu?

Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art.1002 k.c) . Treść wyżej przywołanego przepisu jest dość niejasna. W takiej sytuacji z pomocą przychodzi nam judykatura. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku, który nie zaspokoił go w związku ze śmiercią, przechodzi na dziedziczące po nim dzieci. Tak m.in. stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 20.12.1988 r. (III CZP 101/88). Należy więc z całą pewnością stwierdzić, że roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców bez względu na to, że w danej sytuacji nie przysługiwało im ich własne roszczenie o zachowek od pierwszego spadkodawcy.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Źródła:

  1. Komentarz do Kodeksu cywilnego, księga czwarta – spadki, E.Skowrońska-Bocian, wyd.9, LexisNexis
  2. Księżak Paweł, Prawo spadkowe, Wolters Kluwer 2017
  3. System prawa prywatnego, T. 10 red. Kordasiewicz 2015, wyd. 3

Czytaj również:

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Czy na pewno zawsze najlepsze?

Alfabet prawa: T jak testament