Co to jest zapis naddziałowy?

6 lutego 2020
hello world!

Artykuł 939 Kodeksu cywilnego przewiduje szczególne uprawnienie małżonka spadkodawcy – tzw. ustawowy zapis naddziałowy. Przywilej ten polega na tym, że małżonek spadkodawcy może żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam.

Kiedy przysługuje zapis naddziałowy?

Zgodnie z art. 939 § 1 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”), małżonek dziedziczący z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami, wyjąwszy zstępnych spadkodawcy, którzy mieszkali z nim razem w chwili jego śmierci, może żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam. Do kategorii przedmiotów urządzenia domowego należy zaliczyć te rzeczy ruchome, które służyły do zaspokajania potrzeb ściśle domowych. Były one zatem przeznaczone do codziennego i ogólnego użytku domowników (np. aparat telefoniczny, telewizor, książki). Mogły się też wiązać z prowadzeniem gospodarstwa domowego (np. pralka, odkurzacz, kuchenka mikrofalowa). Nie ma przy tym znaczenia to, czy dany przedmiot służył do zaspokajania potrzeb fizycznych, intelektualnych, estetycznych, czy duchowych, ani częstotliwość korzystania z niego.

Konieczne istnienie związku małżeńskiego

Do skorzystania z uprawnienia przewidzianego w tym przepisie konieczne jest istnienie związku małżeńskiego w chwili otwarcia spadku. Nie może być to jednak związek wyłącznie formalny. Kodeks cywilny wymaga bowiem, aby pomiędzy małżonkami występowało wspólne pożycie (art. 939 § 2 kc). Oznacza to, iż uprawnienie do ustawowego zapisu naddziałowego wyłączają nie tylko rozwód i separacja orzeczone prawomocnym wyrokiem sądu, lecz także tzw. separacja faktyczna, sprowadzająca się do faktycznego, nieusankcjonowanego prawnie zerwania przez małżonków więzi osobistych i majątkowych. Pozostaje też bez znaczenia, z jakiego powodu doszło do ustania wspólnego pożycia ani z czyjej winy to nastąpiło.

Jak już wspomniano powyżej, uprawnienie z art. 939 § 1 kc nie przysługuje małżonkowi, jeżeli wspólne pożycie małżonków ustało za życia spadkodawcy (art. 939 § 2 kc).

Zapis naddziałowy a wspólne zamieszkiwanie

Separacja faktyczna łączy się często z odrębnym zamieszkiwaniem każdego z małżonków. Z art. 939 kc nie wynika jednak konieczność wspólnego zamieszkiwania małżonków w chwili otwarcia spadku. Istotny jest jedynie fakt wspólnego pożycia, które samo przez się nie ustaje z chwilą oddzielnego zamieszkania. Wydaje się więc, że małżonkowie mogą okresowo mieszkać osobno. Będzie tak w szczególności w przypadkach spowodowanych okolicznościami od nich niezależnymi lub uzasadnionymi względami życiowymi (np. w razie choroby połączonej z długotrwałym przebywaniem w zakładzie leczniczym czy też w przypadku wyjazdu do pracy lub na studia w innej miejscowości). Jednakże do spełnienia wymogu korzystania przez małżonka z przedmiotów urządzenia domowego spadkodawcy wspólnie z nim lub samodzielnie konieczne wydaje się przynajmniej przejściowe zamieszkiwanie przez niego ze spadkodawcą.

Kto jest uprawniony do zapisu naddziałowego?

Uprawniony do ustawowego zapisu naddziałowego jest wyłącznie małżonek, który dochodzi do dziedziczenia z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami. W sytuacji gdy małżonek jest jedynym spadkobiercą ustawowym, nie ma potrzeby żądania tego zapisu. Dziedziczy on bowiem cały spadek. Z kolei powołanie spadkobierców do całego spadku w testamencie (nawet jeżeli powołani zostają ci sami spadkobiercy, którzy byliby powołani z ustawy) wyłącza dopuszczalność wystąpienia z roszczeniem wynikającym z art. 939 kc. Sporne pozostaje natomiast, czy taki skutek powoduje również rozrządzenie w testamencie jedynie częścią spadku.

Małżonek spadkodawcy nie może wystąpić z żądaniem z art. 939 kc w tych wszystkich sytuacjach, gdy nie dochodzi on do dziedziczenia ustawowego. Dotyczy to przypadku uznania go za niegodnego dziedziczenia, jego wyłączenia od dziedziczenia, wydziedziczenia, odrzucenia przez niego spadku, zrzeczenia się przez niego dziedziczenia, a także wyłączenia go od dziedziczenia przez spadkodawcę mocą testamentu. Uprawnienie to wyłączone jest również w przypadku, gdy małżonek uprawniony jest jedynie do zachowku.

 

chevron-down
Copy link