Zastaw zwykły, czyli jak zabezpieczyć swoje interesy

Nieodłącznym ryzykiem związanym z zawieraniem umów jest możliwość wystąpienia sytuacji, w której, z różnych powodów, dłużnik nie będzie chciał lub mógł spełnić ciążącego na nim świadczenia. Prawo wykształciło jednak szereg instytucji, które w znacznym stopniu niwelują możliwość pokrzywdzenia wierzyciela. Jednym z wielu rodzajów takich zabezpieczeń jest zastaw. 

Zastaw – czym jest?

Zastaw jest instytucją, która występuje zarówno w prawie prawie prywatnym, jak i prawie publicznym. Istotą tego ograniczonego prawa rzeczowego jest zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego np. umowy. Innymi słowy: zastaw jest jedną z form zabezpieczenia rzeczowego, która umożliwia wierzycielowi zaspokojenie się z jego przedmiotu. Należy podkreślić, że wierzyciel, który został zabezpieczony zastawem, ma możliwość zaspokojenia się z jego przedmiotu, bez względu na to czyją stał się własnością. Wierzyciel w takiej sytuacji zawsze ma pierwszeństwo w zaspokojeniu swojej wierzytelności przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy.

Podstawowe regulacje dotyczące zastawu (zwykłego) znajdują się w art. 306-335 k.c. Co więcej, specyficzny rodzaj zastawu (rejestrowy) uregulowano w ustawie o zastawie rejestrowym oraz rejestrze zastawów. Zastaw funkcjonuje również w obrocie publicznoprawnym. Dla przykładu można podać tu przepisy zawarte w ordynacji podatkowej (art. 41-46i), regulujące tzw. zastaw skarbowy. 

W jaki sposób powstaje zastaw?

Zastaw może powstać w dwojaki sposób – albo na podstawie umowy, albo z mocy samego prawa (zastaw ustawowy).

Zgodnie z art. 307 § 1 k.c zastaw powstaje w drodze umowy między właścicielem a wierzycielem. Zawarcie umowy powinno nastąpić wraz z jednoczesnym wydaniem przedmiotu zastawu. Zważywszy na to, umowę zastawu należy zakwalifikować do umów realnych. Jednakże jeśli rzecz znajduje się w dzierżeniu wierzyciela, do ustanowienia zastawu wystarcza sama umowa. Przepisy kodeksu cywilnego nie nakazują zachowania szczególnej formy przy zawieraniu umowy zastawu. Dlatego też umowę można zawrzeć w każdej formie, ustnie albo pisemnie. Należy przy tym podkreślić, że zastaw będzie skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, jeżeli umowa zostanie zawarta na piśmie z datą pewną. Niezachowanie tej formy nie będzie skutkować nieważnością umowy. Jednakże zastawnik (wierzyciel) w takiej sytuacji straci uprawnienie do zaspokojenia się z przedmiotu zastawu z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi zastawcy.

Ponadto, jak zostało wyżej wspomniane, zastaw może powstać ex lege tzn. z mocy samego prawa (art. 326 k.c.). Przepisy pozwalające na powstanie zastawu ustawowego zostały zawarte zarówno w samym kodeksie cywilnym, jak i w ustawach odrębnych. Przykładem takiej regulacji występującej w kodeksie cywilnym jest art. 432 § 2 k.c. W myśl tego przepisu w przypadku gdy zwierzę wyrządziło szkodę, posiadaczowi gruntu przysługuje na zwierzęciu ustawowe prawo zastawu. Jeśli chodzi z kolei o przepisy pozakodeksowe, dla przykładu zastawu ustawowego można wskazać art. 57 ustawy prawo przewozowe. Zgodnie z §1 tej ustawy przewoźnikowi przysługuje prawo zastawu na przesyłce w celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy przewozu. Ustanowić zastawu nie można jednak w przypadku przesyłek organów władzy i administracji państwowej oraz organów wymiaru sprawiedliwości i ścigania.

Ważne!

Mając na uwadze powyższe, należy również pamiętać o ważnej zasadzie wyrażonej w art.310 k.c. Jeżeli w chwili ustanowienia zastawu rzecz jest już obciążona innym prawem rzeczowym, zastaw powstały później ma pierwszeństwo przed prawem powstałym wcześniej, chyba że zastawnik działał w złej wierze.

Jaki przedmiot może zostać objęty zastawem?

Zastaw w swej konstrukcji przypomina nieco hipotekę. Oba te ograniczone prawa rzeczowe mają bowiem charakter akcesoryjny. Oznacza to, że nie stanowią samodzielnego bytu prawnego. Dla ich istnienia niezbędne staje się zatem wystąpienie wierzytelności, którą zabezpieczają. Istotną różnicą pomiędzy zastawem a hipoteką jest ich przedmiot. Zgodnie z art. 306 § 1 k.c. przedmiotem zastawu mogą zostać rzeczy ruchome. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby zastaw ustanowić także w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłej lub warunkowej. Zastawem można obciążyć zarówno rzeczy oznaczone co do gatunku, jaki i rzeczy oznaczone co do tożsamości.

Co więcej, zgodnie z art. 327 k.c. przedmiotem zastawu mogą być także prawa, jeżeli są zbywalne. Do zastawu na prawach stosuje się odpowiednio przepisy o zastawie na rzeczach ruchomych. Do ustanowienia zastawu na prawie stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa. Jednakże umowa o ustanowienie zastawu powinna być zawarta na piśmie z datą pewną, nawet gdyby umowa o przeniesienie prawa nie wymagała takiej formy. Z kolei jeśli ustanowienie zastawu na wierzytelności nie następuje przez wydanie dokumentu ani przez indos, do ustanowienia zastawu potrzebne jest pisemne zawiadomienie dłużnika wierzytelności przez zastawcę.

Przepisy o zastawie na prawach przekazują zastawnikowi kilka dodatkowych uprawnień. Zgodnie z art. 330 k.c. zastawnik może dokonywać tzw. czynności zachowawczych. Przez takie czynności należy rozumieć wszelkiego rodzaju czynności i roszczenia zmierzające do zachowania prawa obciążonego zastawem. Co więcej, jeżeli wierzytelność pieniężna zabezpieczona zastawem jest już wymagalna, zastawnik może żądać zamiast zapłaty, ażeby zastawca przeniósł na niego wierzytelność obciążoną, jeżeli jest pieniężna, do wysokości wierzytelności zabezpieczonej zastawem. Zastawnik może dochodzić przypadłej mu z tego tytułu części wierzytelności z pierwszeństwem przed częścią przysługującą zastawcy (335 k.c).

Wybrane tezy z orzecznictwa

Nie jest możliwe ustanowienie zastawu na rzeczy ruchomej, tj. samochodzie poprzez sam wjazd nim na teren zamkniętego osiedla oraz założenie blokady na koło. Zastaw zwykły powstaje w drodze realnej czynności prawnej. Do jego ustanowienia niezbędne jest wydanie rzeczy wierzycielowi. Wydanie rzeczy musi nastąpić w taki sposób, aby wierzyciel mógł przejąć nad nią faktyczne władztwo. Jedynie w przypadku jeśli rzecz już znajduje się we władaniu wierzyciela, do ustanowienia zastawu wystarczy sama umowa. Zgodnie z art. 348 KC przeniesienie posiadania następuje przez wydanie rzeczy. Wydanie dokumentów, które umożliwiają rozporządzenie rzeczą, jak również wydanie środków, które dają faktyczną władzę nad rzeczą, jest jednoznaczne z wydaniem samej rzeczy.

Samo zablokowanie koła, czyli uniemożliwienie poruszania się pojazdem, nie jest równoznaczne z wydaniem rzeczy, nie daje bowiem faktycznego władztwa nad nią. Wierzyciel w takim przypadku nie ma możliwości swobodnego korzystania z przedmiotu zastawu. Nie dysponuje kluczykami, ani dokumentami pojazdu. W dodatku trudno byłoby tu mówić o dobrowolnym oddaniu władztwa, bowiem blokada koła ze swej istoty ma cechy przymusu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2009 r. (VI ACa 1124/08)

Książeczka oszczędnościowa PKO nie może być przedmiotem zastawu na rzeczach ruchomych w rozumieniu art. 306 par. § 1 KC.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1972 r. (III CZP 59/72)

Jakie prawa i obowiązki przysługują zastawnikowi i zastawcy?

Obowiązki spoczywające na zastawniku zostały wskazane m.in. w art. 318 k.c. Zgodnie z nim zastawnik, któremu rzecz została wydana, powinien czuwać nad jej zachowaniem stosownie do przepisów o przechowaniu za wynagrodzeniem. Ponadto po wygaśnięciu zastawu zastawnik powinien zwrócić rzecz zastawcy. Z kolei jeśli chodzi o prawa, katalog ten jest bardziej rozbudowany. Podstawowym prawem, związanym z zastawem zwykłym, jest prawo do posiadania rzeczy (przedmiotu zastawu). Zastawnik ma również możliwość pobierania pożytków z przedmiotu zastawu, chyba że umowa stanowi inaczej. Co więcej, na mocy art. 318 k.c. zastawnikowi przysługuje prawo do żądania zwrotu nakładów i wydatków związanych z przechowaniem rzeczy.

Głównym prawem zastawcy jest natomiast żądanie zwrotu rzeczy w przypadku, gdy zastaw wygasł (art. 318 k.c.). Co więcej, stosownie do art. 321 §1 k.c., jeżeli rzecz obciążona zastawem zostaje narażona na utratę lub uszkodzenie, zastawca może żądać bądź złożenia rzeczy do depozytu sądowego, bądź zwrotu rzeczy za jednoczesnym ustanowieniem innego zabezpieczenia wierzytelności, bądź sprzedaży rzeczy. Z kolei w razie sprzedaży rzeczy zastaw przechodzi na uzyskaną cenę, która należy złożyć do depozytu sądowego. 

Zastaw zwykły – kiedy wygasa?

Podstawową sytuacją, z którą wiąże się wygaśnięcie zastawu, jest wygaśnięcie wierzytelności, którą zastaw zabezpiecza. Powyższe jest związane bezpośrednio z akcesoryjnym charakterem zastawu. Ponadto zastaw wygaśnie gdy:

  • dłużnik spełnił świadczenie (art. 318 k.c.), 
  • zastawnik się go zrzeknie (art. 246 k.c); zrzeczenie takie następuje w drodze jednostronnej czynności prawnej,
  • dojdzie do tzw. konfuzji (zgodnie z art. 247 k.c. ograniczone prawo rzeczowe wygasa, jeżeli przejdzie na właściciela rzeczy obciążonej),
  • ten, komu prawo takie przysługuje, nabędzie własność rzeczy obciążonej,
  • zastawnik zwróci rzecz zastawcy, bez względu na zastrzeżenia przeciwne (art. 325 § 1 k.c.),
  • nastąpi przeniesienie wierzytelności z wyłączeniem zastawu (art. 323 § 1 k.c.),
  • przedmiot objęty zastawem został nabyty przez nabywcę pozostającego w dobrej wierze (art. 309 w zw. z art. 170 k.c.).

Źródła:

  1. System Prawa Prywatnego, Tom 4, Prawo rzeczowe, red. E.Gniewek.
  2. Prawo rzeczowe, zarys wykładu A.Brzozowski, W.J.Kocot, W.Opalski, wyd.2
  3. Komentarz do Kodeksu Cywilnego, red. dr hab. Konrad Osajda, wyd. 21.