Żebranie w miejscu publicznym – co za to grozi?

Żebranie w miejscu publicznym

Kodeks wykroczeń przewiduje kary za żebranie w miejscu publicznym. Osoba, która nie stosuje się do tego zakazu, może zostać pociągnięta do odpowiedzialności. Chroniony jest więc szeroko rozumiany porządek w miejscach publicznych takich jak ulice, place czy parkingi, oraz spokój osób korzystających z tych miejsc. Zgodnie z kodeksem wykroczeń, za żebranie w miejscu publicznym grozi kara ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo kara nagany. Możliwy jest także areszt.

Wykroczenia związane z żebractwem

W artykule 58 ustawy Kodeks wykroczeń (dalej jako „kw”) ustawodawca wskazał na dwa wykroczenia związane z żebractwem. Pierwsze z nich polega na żebraniu w miejscu publicznym przez osobę mającą środki egzystencji lub zdolną do pracy (art. 58 § 1 kw). Natomiast w art. 58 § 2 kw zakazano żebrania w sposób natarczywy lub oszukańczy. Przepisy te chronią porządek publiczny, który niewątpliwie może zostać naruszony przez żebranie. Ponadto ma on zapewnić społeczeństwu ochronę przed natarczywością osób uprawiających żebractwo, wyłudzaniem i nadużywaniem ofiarności. Ma on na względzie również zabezpieczenie przed ewentualnymi negatywnymi konsekwencjami odmowy dania datku. Do takich konsekwencji należą użycie wobec odmawiającego nieprzyzwoitych słów lub obawy o uszkodzenie pojazdu.

Istota czynu

Zgodnie ze słownikiem języka polskiego żebranie stanowi próbę uzyskania czegoś od drugiej osoby, nie pracując, jedynie prosząc. Dla możliwości zastosowania uregulowań kodeksu wykroczeń i wypełnienia znamion przepisu art. 58 kw konieczna jest jednak pewna powtarzalność zachowań sprawcy. Nie wystarczy jednorazowe zwrócenie się z prośbą czy żądaniem jałmużny do jednej osoby. Nie należy również traktować jako żebrania nawet kilkukrotnego zwrócenia się o pomoc w przypadku niespodziewanego zdarzenia losowego, które znacznie pogorszyło sytuację osobistą czy materialną danej osoby.

Natomiast miejsce publiczne to miejsce dostępne dla bliżej nieokreślonej liczby osób. Zaliczamy do nich także miejsca, do których wstęp możliwy jest po zakupieniu biletu, np. środki komunikacji publicznej, kina, teatry.

Brak środków do życia a żebranie

Warunkiem karalności zachowania opisanego w art. 58 § 1 kw jest fakt, że sprawca, mimo posiadania środków egzystencji lub będąc zdolnym do pracy, żebrze w miejscu publicznym. Oznacza to, że znamiona wykroczenia zostaną zrealizowane, gdy sprawca:

  • ma środki egzystencji i jest zdolny do pracy;
  • nie ma wprawdzie środków egzystencji, ale jest zdolny do pracy;
  • jest niezdolny do pracy, ale ma środki egzystencji.

Środki do życia (egzystencji) należy rozumieć jako wszelkie źródła przychodu pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych sprawcy, ale również jego najbliższych, a przede wszystkim tych, którzy pozostają na jego utrzymaniu. Do środków egzystencji zaliczyć należy również środki uzyskiwane przez sprawcę z tytułu pomocy społecznej. Większe wątpliwości wzbudza ocena zdolności do pracy. Problematyczna jest również kwestia dotycząca tego, jak traktować sytuację, gdy sprawca jest co prawda do pracy zdolny, ale nie może – nie ze swej winy – jej znaleźć. Co do zasady uznaje się, że wówczas nie dochodzi do realizacji znamion wykroczenia.

Przeczytaj również:
Upadłość konsumencka – poradnik dla dłużnika

Żebranie natarczywe i oszukańcze

Zachowanie opisane w art. 58 § 2 kw polega natomiast na żebraniu w miejscu publicznym w sposób natarczywy lub oszukańczy. W tym przypadku bez znaczenia pozostaje to, czy sprawca ma środki egzystencji lub czy jest zdolny do pracy. Natarczywy to inaczej „natrętnie czegoś żądający, narzucający się, nieustępliwy”. Natarczywym będzie zatem żebranie polegające na nieustępliwym domaganiu się datków, dalszym nagabywaniu osoby, pomimo już wyrażonej odmowy, na zagradzaniu jej drogi, a także na naruszaniu nietykalności cielesnej takiej osoby (np. przez chwytanie jej za rękę), czy wyzywaniu lub grożeniu czymś w razie nieotrzymania jałmużny. Ostatnie z wymienionych zachowań mogą jednocześnie wypełniać znamiona innych odpowiednich przestępstw (np. zniewagi).

Oszukańczy sposób żebrania polega na tym, że sprawca stara się przedstawić swoją sytuację w możliwie najgorszym, budzącym współczucie świetle. Samo będące kłamstwem twierdzenie, że nie ma się środków do życia, nie jest jeszcze żebraniem w sposób oszukańczy. Wypełnia ono jedynie znamiona czynu z art. 58 § 1 kw. Dopiero podjęcie dodatkowych zabiegów mających wywołać nieuzasadnione uczucie litości będzie wypełniać znamiona czynu z § 2. Zachowaniem takim będzie np. udawanie kalectwa lub niedołężności lub kłamliwe wskazywanie celu, na jaki zostaną przeznaczone datki.

Żebranie w miejscu publicznym – karalność

Żebranie w miejscu publicznym zagrożone jest karą ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany. Zgodnie jednak z brzmieniem art. 38 kw w przypadku sprawcy, który czynu tego dopuściłby się po raz kolejny w ciągu dwóch lat od ostatniego ukarania, można wymierzyć karę aresztu.

Natomiast za żebranie natarczywe i oszukańcze (art. 58 § 2 kw) grozi kara aresztu albo ograniczenia wolności. Warto jednak zauważyć, że w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może – biorąc pod uwagę charakter i okoliczności czynu lub właściwości i warunki osobiste sprawcy – zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo nawet odstąpić od jej wymierzenia (art. 39 § 1 kw). 

Możliwa jest również sytuacja, w której sprawca mający środki egzystencji lub zdolny do pracy będzie jednocześnie żebrał w sposób natarczywy lub oszukańczy (zbieg art. 58 § 1 i 2 kw). W takim przypadku, zgodnie z art. 9 § 1 kw, jeżeli czyn wyczerpuje znamiona wykroczeń określonych w dwóch lub więcej przepisach ustawy, stosuje się przepis przewidujący najsurowszą karę. Tym samym zastosowanie znajdzie tu wyłącznie art. 58 § 2 kw, jako przepis przewidujący surowszą karę.

Żebranie w miejscu publicznym może powodować jednoczesne naruszanie innych przepisów porządkowych, np. gdy sprawca krzykiem zakłóca spokój (art. 51 kw), gdy sprawca powoduje jednocześnie zagrożenie w ruchu (art. 86 § 1 kw).

Nakłanianie do żebractwa

Artykuł 104 kw przewiduje także odpowiedzialność karną za samo skłanianie do żebrania. Nie dotyczy to jednak osoby dorosłej, która jest w stanie samodzielnie podejmować decyzje życiowe (choć karalne jest samo żebranie w okolicznościach wskazanych w art. 58 kw). Co istotne, art. 104 kw nie wymaga, aby żebranie, do którego skłania sprawca, odbywało się w miejscach publicznych. Oznacza to, że do realizacji znamion wykroczenia dochodzi także wtedy, gdy sprawca skłaniał ofiarę do żebrania polegającego np. na chodzeniu do prywatnych domów i tam proszeniu o datki. Czyn z art. 104 kw zagrożony jest karą aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Na wybór rodzaju kary znaczny wpływ będzie miał stopień społecznej szkodliwości konkretnego czynu. Warto też odnotować, że w praktyce szansę na ujawnienie i ukaranie będą miały przede wszystkim te przypadki, w których pokrzywdzona osoba poddała się woli sprawcy i zaczęła żebrać.