Alfabet prawa: B jak błąd

Błąd to jedna z wad oświadczenia woli uregulowanych w kodeksie cywilnym. W istocie polega on na tym, że składający oświadczenie woli działa pod wpływem niezgodnego z prawdą wyobrażenia o rzeczywistości lub jej elemencie albo pod wpływem braku takiego wyobrażenia.

Kodeks cywilny nie definiuje wprost pojęcia błędu. Natomiast określa przesłanki, od zaistnienia których zależy możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli złożonego pod jego wpływem.

Przesłanki

Błąd co do treści czynności prawnej

musi dotyczyć elementu treści czynności prawnej, ale nie jej tzw. istotnych elementów. Obejmuje również elementy wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.). Warto pamiętać, że błąd co do faktów (błąd co do osoby – kontrahenta, co do oznaczonej ceny, czy co do terminu dostawy) nie jest tożsamy z błędem co do prawa (obowiązek wydania rzeczy, nabycie nieruchomości). W praktyce dopuszczono możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu co do prawa. Błąd co do treści czynności prawnej może dotyczyć również stanu prawnego, a jego wykrycie oznacza zniesienie różnicy między stanem wyobrażanym przez składającego oświadczenie woli a stanem rzeczywistym opartym na wykładni prawa i praktyce jego stosowania. Niewątpliwie jest to ograniczenie zasady „nieznajomość prawa szkodzi”. Wobec powyższego prawo nie zawsze jest tak bezwzględne.

Błąd istotny

w kodeksie cywilnym nie znajdziemy definicji błędu istotnego. Ważna jest tutaj obiektywizacja oceny istotności błędu miernikiem rozsądnego działania. Uznaje się, że błąd jest istotny, jeżeli zachodzi taka sytuacja, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści. Wchodzi tu w grę jednocześnie subiektywna i obiektywna istotność błędu (subiektywna, polegająca na tym, że indywidualnie pojmowany składający, gdyby nie był w błędzie, nie złożyłby oświadczenia woli tej treści i obiektywna, polegająca na tym, że nie złożyłby oświadczenia woli tej treści także każdy rozsądny człowiek w jego sytuacji).

Błąd – przesłanki

Ponadto, aby mówić o błędzie, a właściwie możliwości uchylenia się od jego skutków, musi zachodzić jedna z przesłanek poniżej:

• adresat wywołał błąd chociażby bez swojej winy,

• wiedział o błędzie,

• z łatwością mógł błąd zauważyć.

Wywołanie błędu może polegać na nieudzieleniu informacji lub udzieleniu informacji niepełnej – zarówno w stosunkach przedsiębiorca – konsument jak i w sytuacji, która obejmuje stosunki między dwoma profesjonalistami. Błędem będzie również naruszenie obowiązku informacyjnego przez ubezpieczyciela, jak i sytuacja, kiedy bank oferuje zawarcie kontraktu opcyjnego.

W praktyce

Absolutnie nie można mylić błędu z: niespełnionymi oczekiwaniami strony do co sposobu wykonania zobowiązania, mylnej oceny zarówno aktualnych, jak i przyszłych okoliczności, np. zdolności płatniczych dłużnika, prognozowanego wzrostu wartości nabywanego przedmiotu, błąd w prognozowaniu efektów działalności gospodarczej czy niespełnienie oczekiwań osoby dokonującej czynności prawnej co do określonego rozwoju zdarzeń.

Nie jest również błędem zachowanie podszyte znamionami wynikającymi z ludzkiej ignorancji – np. podpisanie umowy bez przeczytania jej treści jak i zakup nieruchomości bez zbadania dokumentacji geodezyjnej czy księgi wieczystej. Nie jest również błędem nieznajomość przedmiotu spadku wynikająca z niedołożenia przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego.

Z błędem nie mamy do czynienia również w przypadku, gdy strony zgodne co do treści czynności prawnej stosują jednak w oświadczeniach woli nieprawidłowe określenia.

To także nie jest błąd…

Podobnie – nie jest dotknięte błędem oświadczenie woli złożone przez osobę, która godząc się na ułożenie jego treści przez inną osobę, podpisała dokument, który zawiera oświadczenie woli bez zapoznania się z jego treścią lub złożyła podpis in blanco, chyba że godziła się ona tylko na konkretną treść dokumentu, a odmienna treść została mu nadana wbrew zapewnieniu osoby układającej treść dokumentu. W przypadku aktu notarialnego, którego przesłanką jest odczytanie, przyjęcie, a następnie podpisanie przez stawających, nigdy nie występuje sytuacja zgody na podpisanie dokumentu bez zapoznania się z jego treścią.

Błąd a nieporozumienie

Nieporozumienie – czyli brak zgodnych oświadczeń woli, nie jest błędem, bowiem w razie jego wystąpienia w ogóle nie dochodzi do zawarcia czynności prawnej. „Przykładem takiej sytuacji może być dokonanie przez strony czynności sprzedaży, dotyczącej obrazu Kossaka, przy czym jedna ze stron ma na myśli posiadany przez kupującego obraz Wojciecha Kossaka, a druga posiadany przez niego obraz Juliusza Kossaka. Dyssens może mieć charakter jawny, wówczas niedojście umowy do skutku jest jasne dla stron, lub ukryty, który może być podobny do obustronnego błędu. Wówczas ocena, czy doszło do zawarcia czynności prawnej dotkniętej błędem, czy w ogóle nie doszło do jej zawarcia, zależy od ustalenia, czy dla każdej ze stron użyte w umowie sformułowania znaczyły co innego”.

Czy błąd to pomyłka

Błąd to oświadczenie woli odpowiadające rzeczywistej woli składającego, tyle że powziętej na skutek fałszywego wyobrażenia o rzeczywistości. Pomyłka natomiast polega na niezgodności pomiędzy wolą oświadczającego a treścią oświadczenia. Oczywiście przy zaistnieniu wszystkich przesłanek prawnej doniosłości błędu, stanowią podstawę uchylenia się od skutków oświadczenia woli, złożonego czy to pod wpływem błędu sensu stricto, czy dotkniętego pomyłką.

Przepisy szczególne dotyczące instytucji błędu

  • uchylenie się od skutków prawnych ugody – gdy błąd dotyczył stanu faktycznego, który był uważany przez obie strony za niewątpliwy – art. 918 k.c.,
  • testament – testament jest nieważny, jeżeli jego sporządzenie nastąpiło pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści – art. 945 k.c.,
  • uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku oraz od skutków niezłożenia takiego oświadczenia w terminie – przepis przewiduje możliwość uchylenia się od skutków milczącego oświadczenia woli. Takie oświadczenie składa spadkobierca, który nie wypowie się co do przyjęcia lub odrzucenia spadku w terminie 6 miesięcy od otwarcia spadku – art. 1019 kc;
  • w razie złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński pod wpływem błędu nupturientowi, który złożył oświadczenie dotknięte wadą, służy żądanie unieważnienia małżeństwa – art.15 kro;

 

Źródła:

Kidyba Andrzej (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, wyd. II

Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I

B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli…, op. cit., s. 106; S. Wyszogrodzka, Dyssens w polskim prawie cywilnym, KPP 2004, z. 4, s. 959-1008