Czym jest warunek zabroniony?

22 grudnia 2020
hello world!

Zgodnie z art. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”) warunek niemożliwy, jak również warunek przeciwny ustawie lub zasadom współżycia społecznego (warunek zabroniony) pociąga za sobą nieważność czynności prawnej, gdy jest zawieszający; uważa się za niezastrzeżony, gdy jest rozwiązujący.

Warunek w prawie cywilnym

Warunek występuje w dwojakim znaczeniu:

  • jako zastrzeżenie umowne polegające na uzależnieniu wystąpienia skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego,
  • a także w znaczeniu samego zdarzenia.

Warunek stanowi przejaw realizacji zasady autonomii woli stron. Ma on na celu zapewnienie im większej swobody i elastyczności kontraktowania poprzez uwzględnienie przyszłych, choć niepewnych okoliczności, jakie potencjalnie mogą wpływać na treść łączących je praw i obowiązków. Zasadą jest dopuszczalność zastrzeżenia warunku. Jednak nie ma ona absolutnego charakteru. Zdarza się zatem, że musi ustąpić w konfrontacji z ważnym interesem publicznym bądź interesem prywatnym.

Formą właściwą dla zastrzeżenia warunku jest forma czynności prawnej, której jest on składnikiem. Warunek należy do grupy postanowień podmiotowo istotnych (accidentalia negotii). W przypadku gier losowych ma jednak charakter istotny przedmiotowo (essentialia negotii). Dla skuteczności tego postanowienia strony nie muszą posłużyć się sformułowaniami ustawowymi. Konieczne jest jednak, by z jego treści wynikała wola uzależnienia skutków prawnych całej czynności lub tylko niektórych jej elementów od wystąpienia określonego zdarzenia przyszłego i niepewnego. Warunek powinien być ustanowiony w treści czynności prawnej. Nie można go domniemywać (wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 1999 r., sygn. III CKN 135/98).

Warunek zabroniony

Przepis art. 94 k.c. jest rozwinięciem regulacji zawartej w art. 58 k.c. (dotyczącym bezwzględnej nieważności czynności prawnej). Stanowi przejaw zasady, iż żadna czynność prawna nie może być sprzeczna z przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego. Jego zastosowanie ma miejsce wówczas, gdy w przepisie szczególnym nie uregulowano odmiennie skutków zastrzeżenia warunku przeciwnego przepisom ustawy. Przykład może stanowić art. 962 k.c. co do warunkowego powołania spadkobiercy (zgodnie z tym przepisem zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za nieistniejące) oraz wiele regulacji publicznoprawnych, np. dotyczących partii politycznych czy wyborów.

Kiedy mamy do czynienia z warunkiem zabronionym?

Warunek niemożliwy jest uzależniony od zdarzenia niemożliwego do spełnienia. Ponadto wyróżnia się warunek przeciwny ustawie oraz warunek przeciwny zasadom współżycia społecznego. Dwa ostatnie przypadki na ogół łączy się w jedną kategorię, co uzasadnia zastosowany w tym przepisie spójnik „lub”, i obejmuje wspólnym mianem „warunek zabroniony”*.

Ustawodawca nie różnicuje konsekwencji warunkowych czynności prawnych w zależności od tego, czy jej skutki strony powiązały z warunkiem niemożliwym, przeciwnym ustawie, czy zasadom współżycia społecznego. Zawsze jest jednakowa sankcja. Zróżnicowana jedynie w zależności od tego, czy zastrzeżono warunek zawieszający, czy rozwiązujący. W pierwszym przypadku warunkowa czynność prawna jest nieważna. Natomiast w drugim zawarty w tej czynności warunek uważany jest za niezastrzeżony.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2016 r. (sygn. IV CSK 218/15) niemożliwość spełnienia warunku winno się rozpatrywać według kryteriów obiektywnych, to znaczy, że w chwili dokonywania czynności prawnej albo dopiero później staje się wiadome, iż zdarzenie określone jako warunek nie może wystąpić w przyszłości, przez co cała czynność prawna traci sens. Wymagana niepewność przestaje istnieć, gdy w świetle posiadanej wiedzy oraz doświadczenia życiowego wiadomo, że zdarzenie warunkowe nie nastąpi, czyli to, co jest oczekiwane obiektywnie, nie może nastąpić. Obiektywna niemożliwość spełnienia się warunku jest do stwierdzenia zarówno przez same strony umowy, jak i przez sąd, choćby w chwili podejmowania czynności prawnej strony nie zdawały sobie z tego sprawy.

Warunek bezprawny

Warunek przeciwny ustawie lub zasadom współżycia społecznego określa się niekiedy jako warunek bezprawny. W odniesieniu do tej kategorii trafnie wskazuje się, że ocenie pod kątem sprzeczności z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego podlega nie tyle samo zdarzenie przyszłe i niepewne, ile uczynienie tego zdarzenia warunkiem powstania bądź ustania skutków czynności prawnej. Nie zawsze zdarzenie, które samo w sobie można kwalifikować jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, będzie spełniało hipotezę normy art. 94 k.c. Jako przykład podano zdradę małżeńską. Zdrada małżeńska przez obdarowanego jako warunek w umowie darowizny pod warunkiem zawieszającym może mieć charakter warunku bezprawnego. To samo zdarzenie w umowie darowizny pod warunkiem rozwiązującym nie będzie natomiast uznane za warunek bezprawny.

Warunek zabroniony – konsekwencje

Warunek niemożliwy lub bezprawny pociąga za sobą nieważność czynności prawnej, jeśli jest zawieszający, oraz uważa się za niezastrzeżony, gdy jest rozwiązujący. W pierwszym wypadku ustawodawca wprowadza sankcję bezwzględnej nieważności czynności prawnej, która ma skutki ex tunc (czyli wstecz) i którą sąd bierze pod uwagę z urzędu. W drugim wypadku przepis wprowadza fikcję prawną niezastrzeżenia przez strony warunku rozwiązującego, który jest niemożliwy bądź bezprawny.

* tak: P. Nazaruk [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. J. Ciszewski, Warszawa 2019, art. 94.

chevron-down
Copy link