Czym jest warunek w rozumieniu prawa cywilnego?

10 grudnia 2020
hello world!

Zgodnie z art. 89 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”) z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej można uzależnić od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek).

Warunek występuje w dwojakim znaczeniu. Jako zastrzeżenie umowne polegające na uzależnieniu wystąpienia skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego, a także w znaczeniu samego zdarzenia. Stanowi on przejaw realizacji zasady autonomii woli stron. Ma on na celu zapewnienie im większej swobody i elastyczności kontraktowania poprzez uwzględnienie przyszłych, choć niepewnych okoliczności, jakie potencjalnie mogą wpływać na treść łączących je praw i obowiązków. Zasadą jest dopuszczalność zastrzeżenia warunku. Jednak nie ma ona absolutnego charakteru. Zdarza się zatem, że musi ustąpić w konfrontacji z ważnym interesem publicznym bądź interesem prywatnym.

Formą właściwą dla zastrzeżenia warunku jest forma czynności prawnej, której jest on składnikiem. Warunek należy do grupy postanowień podmiotowo istotnych (accidentalia negotii), choć w przypadku gier losowych ma charakter istotny przedmiotowo (essentialia negotii). Dla skuteczności tego postanowienia strony nie muszą posłużyć się sformułowaniami ustawowymi. Konieczne jest jednak, by z jego treści wynikała wola uzależnienia skutków prawnych całej czynności lub tylko niektórych jej elementów od wystąpienia określonego zdarzenia przyszłego i niepewnego. Warunek powinien być ustanowiony w treści czynności prawnej. Nie można go domniemywać (wyrok Sądu Najwyższego z 26 stycznia 1999 r., sygn. III CKN 135/98).

Zdarzenie przyszłe i niepewne

Zdarzenie, do którego odwołuje się warunek, musi mieć charakter przyszły i niepewny. Nie chodzi zatem o fakty, które już zaistniały lub te, które powstają w chwili dokonania czynności. Jeżeli, zastrzegając warunek, strony nie wiedziały, że zdarzenie, o którym myślały jako o przyszłym, już się zrealizowało, dokonana przez nie czynność nie ma charakteru warunkowego. Dla oceny skutków prawnych takiej czynności dopuszczalne jest jednak stosowanie w drodze analogii przepisów o warunku. Wydaje się, że podobnie można uczynić, jeśli strony oparły zastrzeżenie warunku na zdarzeniu, które nie nosi cechy niepewności.

W jakiej sytuacji mówimy, że zdarzenie jest niepewne? Jeżeli nie wiadomo, czy nastąpi, a jeżeli nastąpi, to nie wiadomo kiedy („czysty” warunek), albo jeśli wiadomo, że nastąpi, ale nie wiadomo kiedy. Niepewność ustala się w sposób obiektywny. Następuje to w oparciu o powszechnie dostępną wiedzę i „w ramach rozsądnych ludzkich oczekiwań i prognoz”. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 5 marca 1999 r. (sygn. I CKN 1069/98).

Klasyfikacja warunków

Tradycyjnie warunki dzieli się na:

  • zawieszające i rozwiązujące, w zależności od tego, czy ziszczenie się warunku powoduje powstanie czy ustanie skutków prawnych,
  • dodatnie i ujemne, w zależności od tego, czy wystąpienie skutków czynności prawnej uzależniono od zmiany okoliczności czy od ich trwania w dotychczasowym stanie,
  • potestatywne, kazualne i mieszane – w zależności od tego, czy wystąpienie zdarzenia zależy od woli zainteresowanych osób, okoliczności od nich niezależnych (w tym woli osób postronnych) czy od okoliczności dwojakiego rodzaju.

W razie zastrzeżenia warunku zawieszającego, choć czynność prawna została już dokonana, jej skutki powstaną dopiero wtedy, jeśli warunek się ziści. W przypadku warunku rozwiązującego czynność z chwilą jej dokonania wywołuje wszystkie przewidziane prawem skutki. Ustaną one jednak w razie ziszczenia się warunku. Wszystko zależy od sposobu ujęcia. To samo zdarzenie może bowiem stanowić warunek zawieszający lub rozwiązujący.

Na przykład w zdaniu: „Daruję ci samochód, jeśli się ożenisz przed czterdziestką” zawarty jest warunek dodatni (zmiana w postaci ożenku) i zawieszający (obdarowany stanie się właścicielem pojazdu, dopiero jeśli w stosownym czasie się ożeni). Natomiast w zdaniu: „Daruję ci samochód (teraz), chyba że nie ożenisz się przed czterdziestką” – ujemny (pozostanie obdarowanego w stanie bezżennym) i rozwiązujący (obdarowany staje się właścicielem samochodu z chwilą zawarcia umowy darowizny, ale przestanie nim być, jeżeli przed czterdziestymi urodzinami się nie ożeni). Jeżeli zatem obdarowany ożeni się przez ukończeniem 40. roku życia, stanie się właścicielem samochodu bezwarunkowo – w pierwszym wypadku ziści się warunek zawieszający. W drugiej sytuacji nie ziści się warunek rozwiązujący.

Gdy czynność prawna zawarta z zastrzeżeniem warunku zawieszającego ma charakter rozporządzający, przeniesienie prawa następuje automatycznie po ziszczeniu się warunku, a jeśli zobowiązujący – uprawniony warunkowo nabywa wierzytelność, której odpowiednikiem jest dług drugiej strony. W przypadku czynności o podwójnym skutku zobowiązująco-rozporządzającym skutki zobowiązujące powstają z chwilą zawarcia umowy warunkowej. Rozporządzające powstaną natomiast po ziszczeniu się warunku.

Znaczenie praktyczne warunku rozwiązującego

Warunek rozwiązujący ma znaczenie praktyczne zwłaszcza w przypadku umów o charakterze ciągłym (najem, dzierżawa, użyczenie) albo o świadczenia okresowe (renta, dostawa). Ziszczenie się warunku rozwiązującego prowadzi do takiego samego rezultatu jak wypowiedzenie umowy. To jest do zakończenia jej trwania, jednakże bez potrzeby podejmowania jakichkolwiek dalszych czynności. Zastrzeżenie warunku rozwiązującego bywa też pomocne przy czynnościach, w których zobowiązanie przybiera postać jednorazowego świadczenia. Będzie tak zwłaszcza wtedy, kiedy termin jego wymagalności jest odległy. Strony przewidują przy tym wystąpienie niekorzystnych okoliczności, nieobojętnych dla możliwości spełnienia świadczenia.

Ograniczenia dopuszczalności zastrzeżenia warunku

Wyłączenie dopuszczalności zastrzeżenia warunku ma charakter wyjątkowy. Wynika z ustawy lub z natury stosunku prawnego. Druga grupa obejmuje ograniczenia mające u swych podstaw potrzebę zapewnienia szczególnej trwałości niektórym stosunkom prawnym. Wśród nich wymienia się:

  • jednostronne czynności prawokształtujące (np. uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, potrącenie, wypowiedzenie trwałego stosunku prawnego),
  • oświadczenia woli mające wpływ na kształtowanie stanu cywilnego (np. zawarcie małżeństwa, przysposobienie dziecka, zmiana imienia i nazwiska),
  • małżeńskie umowy majątkowe (intercyzy),
  • czynności procesowe,
  • czynności zmierzające do powołania osób prawnych.
chevron-down
Copy link