Formy naprawienia szkody w prawie cywilnym

1 października 2020
hello world!

Naprawienie szkody w prawie cywilnym może polegać albo na restytucji naturalnej, albo na zapłacie odszkodowania naturalnego. Wyboru tego dokonuje poszkodowany poprzez złożenie stosownego oświadczenia drugiej stronie.

Wybór poszkodowanego

Zgodnie z art. 363 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej również jako „k.c.”) naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Dwa możliwe sposoby naprawienia szkody, w myśl ustawodawcy, realizują funkcję kompensacyjną odpowiedzialności odszkodowawczej.

Przeczytaj również:
Czy przyczynienie się zawsze oznacza zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody?

Przywrócenie stanu poprzedniego

Pojęcie przywrócenia stanu poprzedniego należy rozumieć funkcjonalnie. Zdarzeń zaistniałych nie da się bowiem cofnąć. Restytucja naturalna charakteryzuje się tym, że zmierza do kompensacji szkody w drodze zastąpienia lub naprawienia naruszonego dobra poszkodowanego, lub do usunięcia ujemnych skutków naruszenia jego konkretnego interesu. Nie odnosi się zatem do całego majątku poszkodowanego, który podlega badaniu przy ustalaniu odszkodowania według teorii różnicy.

W orzecznictwie tytułem przykładu sposobu restytucji naturalnej wskazuje się, że w razie wyrządzenia szkody polegającej na pozbawieniu poszkodowanego możliwości pobierania wody z urządzonej na jego gruncie studni, sąd może nakazać sprawcy szkody przywrócenie stanu poprzedniego w zakresie dostępu do wody poprzez zobowiązanie go do zbudowania na tym gruncie, w innym miejscu, nowej studni. Przeczytamy o tym w wyroku Sądu Najwyższego z 29 listopada 1982 r., sygn. I CR 377/82. Restytucja naturalna ulega wyłączeniu, gdy jest niemożliwa oraz gdy powodowałaby dla dłużnika nadmierne trudności lub koszty.

Suma pieniężna

Odnośnie do zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej trzeba natomiast wskazać, że odszkodowanie pieniężne stanowi alternatywę dla restytucji naturalnej. Artykuł 363 § 1 k.c. mówi o odpowiedniej kwocie pieniężnej. Chodzi zatem o ekwiwalent pieniężny szkody. Zapłata następuje, gdy restytucja naturalna jest niemożliwa z przyczyn faktycznych lub prawnych albo gdy przywrócenie stanu poprzedniego pociąga dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty.

Warto posłużyć się przykładem. Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli właściciel uszkodzonego pojazdu żąda przywrócenia stanu poprzedniego, to sprawca szkody nie może mu narzucić innej formy odszkodowania, polegającej na odszkodowaniu w postaci różnicy między wartością samochodu przed wypadkiem a ceną uzyskaną z likwidacji (wyrok Sądu Najwyższego z 1 września 1970 r., sygn. II CR 371/70).

Wysokość odszkodowania pieniężnego

Zgodnie z art. 363 § 2 k.c. jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania. Chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. Oznacza to, że określenie wysokości odszkodowania pieniężnego następuje w oparciu o kryteria zobiektywizowane – ceny z daty ustalenia odszkodowania. Miarodajne będą zatem ceny rynkowe (wyrok Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2003 r., sygn. III CZP 32/03).

Czas na naprawienie szkody w prawie cywilnej

Właściwość zobowiązania przemawia za niezwłocznym naprawieniem szkody przez osobę odpowiedzialną. Nie oznacza to jednak, że w każdym wypadku mamy do czynienia z opóźnieniem w spełnieniu świadczenia pieniężnego, gdy szkoda nie została naprawiona niezwłocznie po jej wyrządzeniu.

Z treści art. 363 § 1 k.c. wynika, że zobowiązanie do naprawienia szkody zostało skonstruowane jako zobowiązanie przemienne, w którym wybór świadczenia należy do wierzyciela. Może on wybrać formę restytucji naturalnej albo świadczenie w pieniądzu. Wola poszkodowanego doznaje ograniczenia jedynie wówczas, gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty. Wówczas przysługuje mu tylko roszczenie pieniężne. Wybór leży po stronie poszkodowanego, chyba że jego roszczenie ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.

Jeżeli upłynął już termin do niezwłocznego spełnienia świadczenia odszkodowawczego, zaś poszkodowany nie dokonał jeszcze wyboru formy odszkodowania, wystąpi przypadek opóźnienia w wyborze świadczenia ze strony wierzyciela (poszkodowanego). Dłużnik powinien wówczas wyznaczyć wierzycielowi termin dokonania tego wyboru. Jeżeli tego jednak nie uczyni, będzie sam opóźniał się ze spełnieniem swojego świadczenia. Jeżeli pomimo wyznaczenia wierzycielowi dodatkowego terminu ten nadal pozostanie bezczynny, dłużnik powinien niezwłocznie sam wybrać i spełnić świadczenie, także pod rygorem popadnięcia w opóźnienie. Dopiero ewentualna odmowa przyjęcia świadczenia wybranego przez dłużnika wyłączy jego opóźnienie.

chevron-down
Copy link