Inicjatywa dowodowa w postępowaniu karnym – komu przysługuje?

16 listopada 2020
hello world!

Zgodnie z art. 167 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm., dalej również jako „k.p.k.”) dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu. Jak dokładnie wygląda inicjatywa dowodowa w postępowaniu karnym?

Środek dowodowy w postępowaniu karnym

Kodeks postępowania karnego wielokrotnie używa pojęcia dowodu. Nie zawiera on jednak jego definicji. W doktrynie procesu karnego powszechnie przyjmuje się pojęcie dowodu jako środka rozumianego jako tzw. podstawa dowodu, czyli to, co stanowi informację, na podstawie której organ procesowy może wyrobić sobie pogląd o jakimś stanie rzeczy (np. zeznania świadka, treść dokumentu).

Z pojęciem środka dowodowego wiąże się pojęcie źródła dowodowego. Mowa o osobie lub rzeczy dostarczającej informacji stanowiącej środek dowodowy. Osobowymi środkami dowodowymi są wyjaśnienia oskarżonego, zeznania świadków, opinie biegłych czy ekspertyzy sporządzone przez ekspertów niebędących biegłymi. Natomiast rzeczowe środki dowodowe to np. właściwości rzeczy czy przedmiotu. Z kolei dokument może być klasyfikowany zarówno jako osobowe źródło dowodowe (kiedy badamy jego treść – np. jako przejaw wiedzy lub woli sporządzającej go osoby), jak i jako źródło rzeczowe (kiedy badamy jego właściwości, np. wygląd).

Dowodzenie rozumiane jako proces myślowy polega na uzasadnianiu prawdziwości lub fałszywości określonych tez bądź twierdzeń na podstawie faktów (okoliczności) uznanych za prawdziwe. Natomiast dowodzenie jako proces realny oznacza ogół czynności faktycznych i prawnych podejmowanych w celu pozyskania, utrwalenia i wykorzystania dowodu w procesie. Oba te procesy koncentrują się na określonym przedmiocie postępowania dowodowego, czyli wszelkich okolicznościach faktycznych i prawnych mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Inicjatywa dowodowa w postępowaniu karnym

Przepis art. 167 k.p.k. reguluje kwestie związane z inicjatywą dowodową w postępowaniu karnym. Z jednej strony wprowadza katalog podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem dowodowym (co stanowi przejaw zasady kontradyktoryjności). Z drugiej strony zaś uprawnia organy procesowe do przeprowadzania dowodów z urzędu (element inkwizycyjności, mający jednak na celu zapewnianie realizacji zasady prawdy materialnej).

Inne podmioty zatem nie są uprawnione wprost do składania wniosków dowodowych. Mogą jedynie sięgać po instytucję wskazaną w art. 9 § 2 k.p.k. Zgodnie z nim strony i inne osoby bezpośrednio zainteresowane mogą składać wnioski o dokonanie również tych czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu. Ich wnioski mogą być też traktowane jako informacja dla organu procesowego o możliwym źródle bądź środku dowodowym, która stanowiłaby impuls do podjęcia inicjatywy dowodowej z urzędu.

Podmioty inne niż strony i bezpośrednio zainteresowani, o których mowa w art. 9 § 2 k.p.k., mają inicjatywę dowodową jedynie wówczas, gdy przepis szczególny tak stanowi. W tym zakresie należy wspomnieć, że przykładowo ustawodawca takie uprawnienie przyznał biegłym. Zgodnie z art. 202 § 2 k.p.k. biegli psychiatrzy mają inicjatywę dowodową w zakresie możliwości wnioskowania o powołanie biegłych innych specjalności przy opiniowaniu na temat stanu zdrowia psychicznego oskarżonego. Natomiast na podstawie art. 203 k.p.k. mogą zgłosić konieczność przeprowadzenia obserwacji sądowo-psychiatrycznej takiego oskarżonego. Przepisem szczególnym przewidującym inicjatywę dowodową dla podmiotu niebędącego stroną postępowania jest także art. 21a ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. z 2019 r. poz. 628 ze zm.). Znajdzie on zastosowanie wówczas, gdy podmiot ten wstąpi do procesu w charakterze quasi-strony.

Przeczytaj również:
Czy w sprawie karnej można użyć dowodu pochodzącego z innego przestępstwa?

Inicjatywa dowodowa w postępowaniu karnym –przeprowadzenie dowodu z urzędu

Artykuł 167 k.p.k. musi być ujmowany jako statuujący uprawnienie do przeprowadzenia przez organy procesowe dowodu. Patrząc jednak na ten przepis z perspektywy zasady prawdy materialnej (art. 2 § 2 k.p.k.), należy stwierdzić, iż organ procesowy jest zobowiązany do przeprowadzenia dowodu, gdy może mieć on znaczenie dla realizacji tej zasady. Zaniechanie przeprowadzenia dowodu może nastąpić jedynie w drodze wyjątku. W szczególności w sprawach zawiłych każdy dowód może się bowiem przyczynić do realizacji zasady prawdy materialnej. Jego nieprzeprowadzenie może mieć natomiast wpływ na treść orzeczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 3 stycznia 1975 r., sygn. I KR 158/74). Teza taka pozostaje aktualna również w sprawach „ubogich dowodowo" (wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 2004 r., sygn. III KK 51/04).

Dla uznania, że przeprowadzenie dowodu jest obowiązkowe, niezbędne jest ustalenie, iż:

  1. przeprowadzenie dowodu jest możliwe (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 1974 r., sygn. IV KZ 126/74),
  2. przeprowadzenie dowodu jest prawnie dopuszczalne; nie chodzi tu o sytuacje, gdy dowód jest wskazany w kodeksie, ponieważ ustawodawca wskazuje źródła dowodowe jedynie przykładowo, ale o sytuacje, w których nie istnieje zakaz dowodowy;
  3. okoliczność, która ma być udowodniona, nie stanowi faktu notoryjnego.

Wskazana teza odnosząca się do zakresu obligatoryjności dowodzenia po nowelizacji nabiera kluczowego znaczenia. Nieprzeprowadzenie dowodu z urzędu wywołuje różne skutki. W postępowaniu przygotowawczym może prowadzić do skorzystania przez sąd z instytucji zwrotu sprawy (art. 344a k.p.k.). W postępowaniu jurysdykcyjnym z kolei – do uwzględnienia środka odwoławczego z uwagi na naruszenie art. 167 k.p.k.

Obligatoryjna inicjatywa dowodowa sądu?

Na gruncie przepisów obowiązujących od 2015 r. wobec ograniczonego prawa inicjatywy sądowej w piśmiennictwie dokonano interpretacji szczególnego wypadku, kiedy sąd miał obowiązek podjęcia działania z urzędu. Skoro wówczas sytuacje takie były uznawane za prawo do działania sądu, to tym bardziej po nowelizacji z 2016 r. stany takie muszą być uznawane za obligujące ten organ do podjęcia działania z urzędu. Są to przykładowo:

  • wyraźnie rysujące się alibi;
  • konieczność wyjaśnienia wątpliwości w zakresie ustaleń o charakterze materialnym, np. co do znamienia wieku pokrzywdzonego, daty czynu, ale jedynie gdy ma to znaczenie dla ustalenia ustawy obowiązującej – względniejszej, przedawnienia czy też ustalenia, że oskarżony miał w dacie czynu znamię indywidualizujące;
  • konieczność ustalenia wartości mienia (w sytuacjach granicznych – występek czy odmienna kwalifikacja);
  • niemożność sformułowania tezy dowodowej z uwagi na ograniczenia o charakterze prawnym, np. z uwagi na ochronę danych czy też szeroko pojęte dokumenty klauzulowane.
chevron-down
Copy link