Czym jest scheda spadkowa? Zaliczenia na schedę spadkową

16 listopada 2020
hello world!

Zgodnie z definicją zawartą w Słowniku języka polskiego PWN, scheda to «odziedziczony po kimś majątek». Scheda spadkowa to zatem majątek odziedziczony po spadkodawcy. Zaliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych na schedę spadkową jest jedną z bardziej charakterystycznych instytucji działu spadku zarówno umownego, jak i przeprowadzanego w postępowaniu sądowym.

Jej celem jest wyrównanie dysproporcji w wartości udziałów spadkowych spadkobierców, w sytuacji gdy spadkodawca za życia dokonał przysporzenia na rzecz innego spadkobiercy, uszczuplając w ten sposób majątek spadkowy dziedziczony później przez pozostałych następców prawnych.

Scheda spadkowa – co wchodzi w jej skład?

W skład schedy spadkowej wchodzi majątek uzyskany po śmierci spadkodawcy (w ramach dziedziczenia ustawowego lub zapisu windykacyjnego), ale także przekazany spadkobiercom jeszcze za życia spadkodawcy w postaci dokonanych przez niego darowizn. Istnieje wiele sytuacji życiowych, które prowadzą do tego, że spadkodawca dzieli swój majątek jeszcze za życia.

Przykładowo: jedno z dorosłych dzieci kupuje własne mieszkanie, a drugiemu dorosłemu dziecku takie mieszkanie kupują rodzice. W takim przypadku będziemy mieli do czynienia z koniecznością rozliczania sched spadkowych. Scheda spadkowa ma znaczenie przy dokonywaniu podziału majątku spadkowego (dział spadku). Podstawową zasadą jest fakt, że jeśli podział dokonywany jest pomiędzy zstępnymi, albo pomiędzy zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Fakt wyłączenia darowizny ze schedy spadkowej ma na ogół doniosłe skutki finansowe.

Przeczytaj również:
Darowizna – co warto o niej wiedzieć?

Scheda spadkowa – zaliczenie darowizn i zapisów windykacyjnych

W przeciwieństwie do regulacji zaliczania darowizn i zapisów windykacyjnych na poczet zachowku unormowanie zaliczania darowizn i zapisów windykacyjnych na schedę spadkową nie ma charakteru bezwzględnie obowiązującego. Spadkodawca może zwolnić spadkobiercę od obowiązku zaliczenia na schedę spadkową darowizny lub zapisu windykacyjnego, a także rozszerzyć ten obowiązek na innych spadkobierców, na których ten obowiązek nie ciąży.

Zgodnie bowiem z art. 1039 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”) jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Co więcej, spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego niewymienionego w paragrafie poprzedzającym (art. 1039 § 2 k.c.).

Zgodnie z art. 1039 § 3 k.c. nie podlegają jednak zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. Chodzi tu o okazjonalne prezenty, np. urodzinowe, imieninowe itp. Ocena, czy jest to darowizna drobna, zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Wydaje się, że właściwym kryterium zakwalifikowania darowizny jako drobnej może być porównanie stanu majątkowego darczyńcy i obdarowanego.

Sposób zaliczenia na schedę spadkową

Zgodnie z art. 1042 § 1 k.c. zaliczenie na schedę spadkową przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizn lub zapisów windykacyjnych podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia. Następnie oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a później każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegającej zaliczeniu. I tak:

  1. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku (art. 1042 § 2 k.c.),
  2. wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili działu spadku (art. 1042 § 2(1) k.c.).

Co istotne, przy zaliczaniu na schedę spadkową nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny lub zapisu windykacyjnego (art. 1042 § 3 k.c.).

Metoda zaliczenia na schedę spadkową

Zaliczanie na schedę spadkową odbywa się z zastosowaniem metody składającej się z czterech czynności:

  1. ustalenia wartości aktywów spadku,
  2. doliczenia do niej wartości darowizn i przedmiotów zapisów windykacyjnych,
  3. podziału uzyskanej sumy między spadkobierców, stosownie do udziału w spadku wyrażonego ułamkowo (obliczanie schedy spadkowej każdego spadkobiercy),
  4. odjęcia od schedy wartości darowizny podlegającej zaliczeniu. 

Wynik dodatni odejmowania oznacza, że spadkobierca, który uzyskał darowiznę, uczestniczy w dziale z odpowiednio mniejszą schedą.

Przykładowo*: spadkodawca pozostawił po sobie spadek o wartości 1.000.000 zł oraz żonę i troje dzieci. Jeden ze spadkobierców otrzymał od spadkodawcy darowiznę o wartości 300.000 zł. W takiej sytuacji wartość darowizny należy doliczyć do spadku (1.000.000 + 300.000 = 1.300.000), podzielić przez 4, co daje 325.000. Następnie od tej kwoty należy odjąć wartość darowizny (325.000 – 300.000 = 25.000). Wartość udziałów spadkobierców, którzy nie otrzymali darowizny, wynosi po 325.000 zł. Wartość udziału spadkobiercy, który otrzymał darowiznę wynosi zaś 25.000 zł. Jeżeli wynik odejmowania jest ujemny, spadkobierca, który otrzymał taką darowiznę, nie jest uwzględniany w dziale. Wartość udziałów pozostałych odpowiednio natomiast wzrasta.

Scheda spadkowa a zachowek

Sam fakt, iż darowizna została zwolniona ze schedy spadkowej nie ma żadnego znaczenia w zakresie ustalania wysokości zachowku czy grona osób zobowiązanych do jego zapłaty. Scheda spadkowa ma znaczenie tylko i wyłącznie przy podziale majątku spadkowego. Zasady dotyczące schedy spadkowej zostały wprowadzone po to, ażeby wykluczyć możliwość uprzywilejowania spadkobierców, którzy otrzymali część majątku spadkowego już za życia spadkodawcy.

Rozliczenia schedy spadkowej

Rozliczeń na poczet sched spadkowych dokonuje są dopiero podczas działu spadku. W trakcie sądowego działu spadku musi więc zostać zgłoszony wniosek o zaliczenie darowizn na poczet sched spadkowych. Należy pamiętać, że sąd nie będzie tego robił z własnej inicjatywy. Zapomnienie o złożeniu wniosku we właściwym momencie może wygenerować duże straty finansowe. O czym jeszcze trzeba pamiętać? Jakiekolwiek rozliczenia są możliwe tylko wówczas, gdy do dziedziczenia dochodzą zstępni zmarłego (dzieci, wnuki itd.) lub zstępni łącznie z małżonkiem. Zaliczenia na schedę spadkową będą dokonywane tylko wówczas, gdy powołanie do spadku następuje na podstawie ustawy. Oznacza to tym samym, że w każdym przypadku, gdy został sporządzony testament, do takiego rozliczenia nie dojdzie. Innymi słowy: sporządzenie testamentu wyłącza możliwość rozliczenia sched spadkowych.

* przykład pochodzi z: P. Zdanikowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki (art. 922-1087), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2019, art. 1042.

chevron-down
Copy link