Katalog utworów w świetle prawa autorskiego

27 sierpnia 2018
hello world!

Katalog utworów w świetle prawa autorskiego jest otwartą listą przedmiotów, które ustawodawca objął ochroną właśnie w tej dziedzinie legislacyjnej. Wśród najważniejszych, które znalazły swoje miejsce w ustawie, znajdziesz m.in. utwory wyrażone słowem, dzieła plastyczne i muzyczne, jak również fotografie i wiele innych. Jedne są bardziej oczywiste, inne mniej. Wszystkie zaś znajdziesz w niniejszym artykule.

Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej jako:PrAut) przedmiotem prawa autorskiego będą w szczególności utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe),
  • plastyczne,
  • fotograficzne,
  • lutnicze,
  • wzornictwa przemysłowego,
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne,
  • muzyczne i słowno-muzyczne,
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne,
  • audiowizualne (w tym filmowe).

Tak jak zostało wspomniane wcześniej, powyższy katalog ma jedynie charakter przykładowy, którego zadaniem jest wskazanie najistotniejszych rodzajów utworów. W niniejszym tekście skupię się więc przede wszystkim na tychże przykładach. Jako twórca zapewne skorzystasz właśnie z takiego właśnie utworu, jeżeli jednak interesujesz się czymś bardziej skomplikowanym i potrzebujesz pomocy profesjonalisty - napisz do mnie!

Utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi i znakami graficznymi

Tego rodzaju utwory są określane w formie treści słownej. Możesz utworzyć je podczas wypowiedzi ustnej lub też pisemnej. Przykładami tego rodzaju utworów będą chociażby dzieła literackie i publicystyczne. Do tego rodzaju utworów należą także programy komputerowe. Powstają one dzięki określonej sekwencji symboli opisujących realizowanie obliczeń zgodnie z tzw. językiem programowania. Wszystkie wymienione przykłady łączy wspólna cecha - forma ich wyrażenia, tj. zapis (na papierze, komputerowy, lub też w jakikolwiek inny sposób).

Ciekawostka! W 2002 r. Sąd Najwyższy uznał, że nawet siatka haseł, sposób definiowania haseł oraz ich kompozycja stanowią przejaw twórczej działalności autorów słownika (sygn. akt II CKN 1289/00).

Hmm... skoro można chronić utwory stworzone ze słów, to czy można chronić też samo pojedyncze słowo?

Dzieła naukowe

Dzieło naukowe, o którym wyżej wspomniałem, możesz wyrazić także w inny sposób niż słowa, znaki i symbole. Mówię tutaj chociażby o tzw. fotografii naukowej. Pamiętaj, że uznanie utworu za naukowy w żaden sposób nie wyklucza posiadania przez niego cech utworu (np. artystyczna fotografia naukowa).

Michał Chiliński, doktorant Międzywydziałowych Studiów Matematyczno-Przyrodniczych Uniwersytetu Warszawskiego, podczas Jubileuszowego Konkursu Fotografii Naukowej powiedział, że "fotografia w naukach przyrodniczych pozwala zauważyć pewne relacje przestrzenne, których normalnie nie widzimy. Dopiero wtedy, mając ten nowy punkt widzenia, jesteśmy w stanie coś odkryć. Coś, czego chodząc po ziemi czy patrząc tak, jak widzą nasze oczy, nie jesteśmy w stanie dostrzec. To po części jest fotografia naukowa. Ona pomaga nam odkrywać i opisywać świat".

Katalog utworów w świetle prawa autorskiego (na zdjęciu: Michał Chiliński - fotografia naukowa)

Gdyby nasze oczy rejestrowały promieniowanie elektromagnetyczne o długości fali powyżej 700 nm, świat wyglądałby tak jak na tym zdjęciu. Rośliny byłyby koloru podczerwonego, a nie zielonego. Właściwie nie byłyby, jednakże Ty właśnie tak byś je widział(a). Zdjęcia tego typu pozwalają zbadać m.in. kondycję roślinności.

Mapy

Ustawodawca nie zapomniał również o utworach kartograficznych, chociaż pewne osoby mogą się co do tego odnosić sceptycznie. Zadaniem mapy jest wszak jak najdokładniejsze odwzorowanie danych o charakterze geograficznym. Twórca powinien więc używać znaków, które będą zrozumiałe dla przeciętnego użytkownika.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego ochrona utworu kartograficznego dotyczy sposobu przedstawienia obiektów kartograficznych, doboru i liczby obiektów, zastosowanych kolorów wypełnienia, jak również opisów (sygn. akt I ACa 639/11).

Utwory plastyczne

Istnienie tego rodzaju utworów uwarunkowane jest tym, że muszą one zostać utrwalone w obrazie, rzeźbie, grafice itp. Utwór plastyczny stanowi także m.in. opracowanie albumu muzycznego pod względem kolorystycznym, składającego się z wielu litografii (jako pewnej całości) i charakteryzującego się określoną kompozycję plastyczną (sygn. akt II CR 135/72).

Utwory fotograficzne

Katalog utworów w świetle prawa autorskiego obejmuje także fotografię. Tu jednak warto wspomnieć, że zgodnie z doktryną takim utworem będzie nie tylko zdjęcie rzemieślniczo poprawnie wykonane przez profesjonalistę, ale również fotka z wakacji, zdjęcie do dokumentów, zdjęcia reporterskie, jak również fotografie prezentowane w galeriach sztuki i na przeróżnych wystawach.

Poniżej możesz zapoznać się ze zdjęciem autorstwa Tadeusza Rolkego na wystawie w DSH. Fotografia przestawia jednego z robotników pracujących w Hucie Warszawa (1960 r.).

Robotnik w Hucie Warszawa, 1960 r. (fot. Tadeusz Rolke)

By prawo chroniło utwór fotograficzny, musi on spełnić pewne kryteria. Są nimi rezultat pracy twórczej, inwencja i samodzielność artystyczna. Tak przynajmniej powiedział dr Rafał Marcin Sarbiński w swojej monografii, pt. Utwór fotograficzny i jego twórca w prawie autorskim, wydanej przez LEX. Ja zaś nie mam powodu, by się z nim nie zgadzać.

Również Sąd Najwyższy jest tego samego zdania. Uznał on bowiem, że twórczością będzie świadomy wybór momentu, punkt widzenia, kompozycji, oświetlenia, głębi i ostrości, jak również perspektywy. Ochronie podlega także zastosowanie efektów specjalnych (sygn. akt III CKN 1096/00). Wszystkie te elementy nadają fotografii indywidualne piętno, konieczne dla uznania istnienia utworu. Od decyzji fotografa zależy wybór kadru, oświetlenia czy ostrości.

Biorąc to pod uwagę, powinieneś(aś) wiedzieć, że ochrona utworu fotograficznego pojawia się więc przede wszystkim wtedy, kiedy Ty (jako twórca) dokonujesz świadomego wyboru.

Utwory lutniczy

Instrumenty lutnicze podlegają ochronie prawa autorskiego. Z tego powodu katalog utworów w świetle prawa autorskiego został o nie wzbogacony. Jeżeli nie wiesz, czym jest tego rodzaju utwór - służę pomocą. Są to skrzypce, altówki, wiolonczele, gitary, mandoliny itp. itd.

Katalog utworów w świetle prawa autorskiego (na zdjęciu: utwory lutnicze - wiolonczele, skrzypce)

Dlaczego akurat te instrumenty? Istnieje możliwość zaprojektowania nowego kształtu instrumentów lutniczych przy jednoczesnym zachowaniu ich "cech dźwiękowych".

 

Lutnictwo jest jednak rzemiosłem. Co więc robi w prawie autorskim? W Systemie Prawa Prywatnego Tom XII Prawo autorskie autorzy twierdzą, że jest to nic innego jak błąd legislacyjny. "Nie chodzi tu bowiem o utwory przeznaczone do wykonania na instrumentach lutniczych, lecz o same instrumenty lutnicze".

Utwory wzornictwa przemysłowego

Lub jak ktoś woli - "dzieła sztuki stosowanej", "design". Tak nazywamy przedmioty nacechowane walorami artystycznymi, jednakże przeznaczone do codziennego użytku. Tak więc mówię m.in. o:

  • projektach odzieży,
  • ceramice użytkowej,
  • wzorach materiałów,
  • meblach.

Jak już zauważyłeś(aś), ich cechą jest przede wszystkim połączenie artyzmu ze zdatnością przemysłową. Tak więc ostatecznie docieramy do wzorów przemysłowych, które są również chronione przez ustawę Prawo własności przemysłowej.

Ciekawostka! Sąd Apelacyjny w Poznaniu uznał, że meble stanowią utwór wzornictwa przemysłowego w świetle prawa autorskiego, o ile odznaczają się "wyrazistym i indywidualnym charakterem na tle innych mebli" (sygn. akt I ACa 1449/05).

Analogicznie do powyższego, naśladowanie reprodukcji gotowego produktu, jego zewnętrznej postaci uznawane jest w myśl ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji za czyn nieuczciwej konkurencji, jeśli może wprowadzić klientów w błąd co do tożsamości producenta lub produktu.

Utwór architektoniczny i utwór urbanistyczny

Utworem architektonicznym może być budynek, jak również pewna części krajobrazu. Utwór ten ustala się w postaci planów architektonicznych, rysunków i makiet łączących w sobie oryginalny układ konstrukcyjny, formę architektoniczną i dostosowanie przestrzenne.

Zdaniem takich autorytetów jak prof. Janusz Bart i prof. dr hab. Ryszard Markiewicz ocena indywidualnego i twórczego charakteru utworu architektonicznego budzi problemy w praktyce. Ich zdaniem na aprobatę zasługuje stanowisko, zgodnie z którym „przy ocenie zdatności do ochrony konkretnego projektu w każdym przypadku należy badać, czy poza technicznie zorientowanym rozwiązaniem istnieje element estetyczny projektu mający cechę indywidualnej twórczości”.

Ważne! Z ochrony nie korzystają projekty "zwykłych" budynków użytkowych i mieszkalnych. Zwykły w tym wypadku znaczy tyle co "typowy" podział przestrzeni, jak również zewnętrzne i wewnętrzne ukształtowanie, w którym "uwidacznia się jedynie umiejętność przeciętnego fachowca".

UTWÓR ARCHITEKTONICZNY CHRONIONY

Utwór architektoniczny chroniony

UTWÓR ARCHITEKTONICZNY NIECHRONIONY

Utwór architektoniczny niechroniony

Wątpliwości budzi to, czy utworem jest już sam projekt architektoniczny, czy dopiero powstały na jego postawie budynek. A może oba wyżej wymienione? Zgodnie z PrAut ochronie podlega dobro niematerialne. Co za tym idzie, domy, kościoły, muzea, fabryki stanowią jedynie fizyczny nośnik lub stanowią sposób utrwalenia utworów architektonicznych, które są rezultatem ludzkiej kreatywności.

Ciekawostka! Wytworem architektonicznym może być także nagrobek (sygn. akt II CR 686/70) i - jak wspomniał dr Damian Flisak w swoim komentarzu - scenografia programu telewizyjnego, dachy i wieże.

Utworem urbanistycznym nazwiemy projekt i realizację zagospodarowania przestrzeni w skali lokalnej (miasta), czy też regionalnej. Musi być on zgodny z wymaganiami ładu przestrzennego. Łączy w sobie elementy architektoniczne, krajobrazowe i infrastrukturę. Najlepszym przykładem tego utworu będzie chyba Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego. Utwór architektoniczno-urbanistyczny dotyczy zaś rozwiązań odnoszących się do konkretnych budynków stanowiących zespół (np. osiedle mieszkaniowe).

Utwory muzyczne i słowno-muzyczne

Ich wyrazem są dźwięki. Te zaś rozumiane są jako wrażenia słuchowe wywołane przez fale akustyczne. Jeżeli przeczytałeś(aś) mój artykuł o twórcy i jego utworze, wiesz już zapewne, że utworem muzycznym, jak również każdym innym utworem może być jedynie rezultat inwencji ludzkiej. Zgodnie z tym ochronie prawnej nie podlegają autonomicznie egzystujące odgłosy przyrody i inne dźwięki naturalne (np. szczekanie psa).

 

Twórczą indywidualność utwór muzyczny osiąga wraz ze stworzeniem przez autora pewnej sekwencji dźwięków, słów lub ich zestawienia. O formie muzycznej mówimy wtedy, kiedy mamy do czynienia z samą melodią. Kiedy dodamy do niej słowa, utwór ten nazwiemy słowno-muzycznym. Tak więc np. skopiowanie do własnego utworu samej melodii lub też głosu wokalnego będzie naruszeniem praw do całości tego utworu. Tak też twierdzi Aleksandra Sewerynik w swojej książce pt. Prawo autorskie w muzyce.

Utwory sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne

Utworami tego rodzaju są te wyrażane przy pomocy ludzkiego ciała. Są jednak tworzywem artystycznej ekspresji. Nie ma żadnej definicji, która jednoznacznie określiłaby ich ramy. Przyjmuję więc za K. Felchnerem, że do kwalifikacji powyższego działania do katalogu utworów scenicznych i mu podobnych wystarczy udowodnienie twórczej oryginalności autora. Ta zaś przejawić się może w wewnętrznej strukturze, na którą składają się zarówno ruch, muzyka, jak również scenografia i mimika twarzy. Modelowym przykładem utworu scenicznego będzie np. odegranie dramatu "Balladyna" w teatrze.

Marta Cyran w swoim opracowaniu, pt. Utwór choreograficzny w prawie autorskim napisała, że takim będzie "każda kompozycja taneczno-ruchowa stanowiąca pojedynczy układ taneczno-ruchowy lub wieloplanową, złożoną strukturę taneczno-ruchową, tworzoną w celu artystycznym lub widowiskowym, ale nie użytecznym (ruch sceniczny)". Choreografię możesz dostrzec chociażby w łyżwiarstwie figurowym. Powstaje ona zaś poprzez wybór odpowiednich elementów tworzywa tanecznego i uporządkowanie go w całości za pomocą odpowiednich ruchów ciała, takich jak np. kroki, skoki, obroty i uniesienia.

 

Ważne! Ruch i jego elementy staną się choreografią jedynie wtedy, kiedy twórca je zorganizuje i stworzy z nich zespoloną i uporządkowaną całość. Samej choreografii nie można utożsamiać z ruchem scenicznym!

Utwory audiowizualne

Utwory wyrażone za pomocą serii następujących po sobie obrazów. Mogą być z dźwiękiem lub bez. Najważniejsze, by zostały utrwalone na nośniku umożliwiającym wielokrotne odtwarzanie (np. komputer, odtwarzacz BlueRay). Odtwarzacz musi umożliwiać wizualne wyświetlenie utworu, przy jednoczesnym ukazaniu jego "ruchu" (film, nie zdjęcie).

Utwory audiowizualne stanowią więc rezultat połączenia i zsynchronizowania twórczości należącej do innych dzieł wpisanych w katalog utworów, o którym piszę w niniejszym artykule, np.

  • muzyki,
  • literatury,
  • fotografii,

jak również warunków i sposobu realizacji wymagającej znacznych nakładów organizacyjnych i ekonomicznych.

Idealnym przykładem utworu audiowizualnego będzie więc film fabularny lub też rysunkowy.

Ważne! Przyznanie ochrony dziełom audiowizualnym jest uzależnione od ładunku kreatywności w zespoleniu poszczególnych wkładów współautorskich przez reżysera. Chodzi o umiejętne połączenie gry aktorskiej, kompozycji muzycznej, prowadzenia kamery, oświetlenia, dialogów, efektów specjalnych, scenografii, choreografii itd. (sygn. akt I ACa 254/02).

Bibliografia:

* Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz - opracowanie napisane pod red. Pana dr. Damiana Flisaka dla Komentarze LEX

* Prawo autorskie - opracowanie napisane przez Pana prof. Janusza Barta i prof. dr hab. Ryszarda Markiewicza dla Wolters Kluwer

* Prawo własności intelektualnej - podręcznik akademicki napisany pod red. Pani prof. Joannę Sieńczyło-Chlabicz dla Wolters Kluwer

* System Prawa Prywatnego Tom XIII Prawo autorskie napisany pod red. Pana prof. Janusza Barta

chevron-down
Copy link