Kazirodztwo – przestępstwo bez ofiar?

8 sierpnia 2019
/

Relacje kazirodcze, występujące między rodzeństwem lub między rodzicami a dziećmi, budzą wiele kontrowersji. Są tematem tabu, wywołującym w Polsce duży sprzeciw moralny społeczeństwa. Grozi za nie kara pozbawienia wolności. Jednak nie we wszystkich krajach czyny te są penalizowane. Dobrowolne stosunki seksualne między dorosłymi krewnymi nie podlegają żadnej karze między innymi w Holandii, Hiszpanii oraz Francji. 

Dlaczego w przedwojennej Polsce nie karano za kazirodztwo?

W przedwojennej Polsce kazirodztwo było uznawane za przestępstwo jedynie w niektórych przypadkach. Ustawodawcy starali się rozmyć i złagodzić przepisy, a ich egzekwowanie nie było restrykcyjne. Artykuł 206 polskiego kodeksu karnego z 1932 roku stanowił, że kto spółkuje z krewnym w linii prostej, bratem lub siostrą, podlega karze więzienia do lat 5. Zgodnie z uzasadnieniem samych twórców ustawy pominięcie w przepisie stosunków między powinowatymi oraz wszelkich innych niestandardowych czynności seksualnych było celowe. Przedmiotem ochrony prawnej nie była bowiem moralność, a wyłącznie obrona czystości rasy. Uznawano, że niemoralność danego czynu nie stanowi wystarczającej przesłanki do ingerowania w te obszary przepisami prawa karnego. Co więcej, w myśl fragmentu oficjalnego uzasadnienia kodeksu społeczeństwo nie ma powodu zajmować się miłosnymi komplikacjami na tle życia rodzinnego. Prawodawcę interesowały wyłącznie przypadki, które mogły wpływać na „utrzymanie gatunku”. Niekiedy sięgano także po argumenty medyczne, uzasadniając, że jeśli rodzina jest zdrowa, to nie ma powodu do obawy o potomstwo.

Obecna regulacja prawna

Obecnie kazirodztwo penalizowane jest na podstawie art. 201 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”). Przepis ten stanowi, że każdy, kto dopuszcza się obcowania płciowego w stosunku do wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Ochroną objęto tu przede wszystkim prawidłowe funkcjonowanie rodziny. Niewątpliwie każdy czyn kazirodczy narusza obowiązujące normy obyczajowe. Nie bez znaczenia pozostaje jednak układ personalny między najbliższymi członkami rodziny i ich wiek. Dlatego też nie wszystkie czynności seksualne zostały objęte w art. 201 kk jako przestępstwo kazirodztwa. Kodeks za takie zachowania uznaje wyłącznie wszystkie możliwe formy obcowania płciowego. Dokonanie przestępstwa z art. 201 kk następuje w chwili rozpoczęcia czynności uznawanej za obcowanie płciowe. 

Kto może ponosić odpowiedzialność za kazirodztwo?

Zgodnie z art. 201 kk kazirodztwa może dopuścić się wyłącznie:

  • wstępny (ojciec, matka, dziadek, babcia, pradziadek lub prababcia itd.);
  • zstępny (syn, córka, wnuczka, wnuk, itd.);
  • brat lub siostra (pochodzący od tych samych rodziców, jak również rodzeństwo przyrodnie, mające tylko jednego wspólnego rodzica);
  • osoba przysposobiona lub przysposabiająca (terminy te określa kodeks rodzinny i opiekuńczy; są to osoby, które weszły w sposób formalny w relacje właściwe dla rodziców i dzieci przez akt przysposobienia). 

Osobą objętą art. 201 kk nie może być ten, kto został przysposobiony w relacji do syna lub córki biologicznej przysposabiającego ani odwrotnie. Przestępstwa kazirodztwa nie mogą się też dopuścić względem siebie przysposobione dzieci, które nie są biologicznym rodzeństwem.

Zakaz kazirodztwa dotyczy więc wyłącznie pokrewieństwa w linii prostej. Natomiast gdy chodzi o pokrewieństwo w linii bocznej, zakaz dotyczy wyłącznie brata i siostry. Dotyczy to nie tylko rodzeństwa rodzonego, lecz także przyrodniego oraz pochodzącego ze związków pozamałżeńskich.

Zgoda sprawców pozostaje bez znaczenia

W przypadku dobrowolnego, niemającego cech wykorzystania, obcowania płciowego osób wskazanych w art. 201 kk, mających ukończone lat 17 (wiek odpowiedzialności karnej), obie strony obcowania płciowego dopuszczają się przestępstwa kazirodztwa i mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności karnej. Zgoda partnerów seksualnych na obcowanie płciowe pozostaje zatem bez znaczenia dla wyczerpania znamion tego przestępstwa. Jeśli takiej zgody nie było, np. ojciec zgwałcił córkę, to w takim przypadku mamy do czynienia z przestępstwem z art. 197 § 3 pkt 3 kk (przestępstwo zgwałcenia lub wymuszenia czynności seksualnej).

Kazirodztwo jest występkiem umyślnym, który może być popełniony w zamiarze bezpośrednim. Uznawany jest także zamiar quasi-ewentualny, polegający na samej możliwości przewidywania i godzenia się z tym, że między partnerami występują więzy krwi. Natomiast jeśli sprawca nie ma świadomości, że łączy go z partnerem seksualnym stosunek pokrewieństwa, to z uwagi na błąd co do faktu, nie będzie ponosił odpowiedzialności karnej. 

Przeczytaj również:
Czy dawca nasienia może być obciążony alimentami?

Karalność kazirodztwa

Kazirodztwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W razie powtarzalności czynów kazirodczych w krótkich odstępach czasu ze z góry powziętym zamiarem wobec tej samej osoby zastosowanie będzie miał przepis art. 12 kk, wskazujący działanie w warunkach czynu ciągłego. Natomiast w przypadku działań polegających na wykorzystywaniu nadarzających się okazji bez z góry powziętego zamiaru stosowany będzie art. 91 § 1 kk (ciąg przestępstw), dający możliwość wymierzenia sprawcy surowszej kary.

Przy czynach kazirodczych popełnianych w stosunku do małoletnich członków rodziny niekiedy orzeka się środki karne z art. 39 pkt 2–2b oraz 2e kk, czyli:

  • zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej;
  • zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi;
  • nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym;
  • zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu

 na czas określony lub dożywotnio art. 41 § 1a i 1b oraz art. 41a kk. 

W przypadku skazania sprawcy za czyn kazirodczy wobec małoletniego dziecka sąd karny, uznając za celowe orzeczenie pozbawienia lub ograniczenia praw rodzicielskich lub opiekuńczych, na mocy art. 43c kk, ma możliwość zawiadomienia o tym właściwego sądu rodzinnego.

* * *

Według statystyk najczęściej dochodzi do kazirodczego obcowania płciowego między ojcami a ich małoletnimi córkami oraz między dorastającym lub nieco starszym rodzeństwem. W 2017 roku zostało wszczętych zaledwie 18 postępowań w tej sprawie. Dla porównania w roku 2016 było ich 33.

Ujęcie przestępstwa w art. 201 kk abstrahuje także od jego ewentualnych skutków i następstw w postaci poczęcia dziecka. Ciąża, dezorganizacja rodziny oraz znaczna jej patologizacja w sposób istotny podwyższają stopień społecznej szkodliwości takich relacji. Wtedy właśnie bowiem pojawiają się konkretne ofiary, które będą cierpiały z powodu poczęcia w związku kazirodczym przez całe swoje życie, i to w wielu jego aspektach. Dlatego też traktowanie kazirodztwa jako przestępstwa „bez ofiar” co do zasady jest błędem.