Jaką rolę pełnią ławnicy w procesie karnym?

3 grudnia 2019
hello world!

Artykuł 3 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”) stanowi, że w granicach określonych w ustawie postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego. Jakie znaczenie pełnią ławnicy we współczesnym procesie karnym?

Udział czynnika społecznego w orzekaniu

Artykuł 182 Konstytucji RP stanowi, że udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości określa ustawa. Podstawą ogólną udziału ławników w postępowaniu karnym jest wspomniany już art. 3 kpk. Zawiera on jednak tylko ogólne uprawnienie do tego, aby postępowanie karne odbywało się z udziałem czynnika społecznego, i to w granicach określonych ustawą. Oznacza to, że tak naprawdę powtarza on jedynie konstytucyjny zapis. Wprowadza normę, która nie może stanowić samoistnej podstawy dopuszczania tzw. czynnika społecznego do orzekania. Wymaga ona bowiem odwołania się do konkretnej normy prawnej w celu ustalenia zakresu i możliwości działania tego typu podmiotów. Za podstawową instytucję związaną z udziałem czynnika społecznego uznawany jest ławnik.

Nowelizacje kodeksu a udział ławników w orzekaniu

Od momentu uchwalenia Kodeksu postępowania karnego w 1997 r. ustawodawca w kolejnych nowelizacjach ograniczał rodzaj postępowań, w których mogli orzekać ławnicy. Do 2015 r. udział czynnika społecznego w orzekaniu był przewidziany jedynie w sprawach o zbrodnie. Oznaczało to, że instytucja ławników nie funkcjonowała więc przed sądami rejonowymi. Orzekanie w sprawach o zbrodnie należało bowiem do wyłącznej kompetencji sądów okręgowych. Wówczas składem właściwym był jeden sędzia i dwóch ławników. Z tym zastrzeżeniem, że w sprawach zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności składem właściwym jest dwóch sędziów i trzech ławników.

Od 2015 r. zwiększono możliwość orzekania z udziałem ławników również przez sądy rejonowe. Nowe brzmienie art. 28 § 3 kpk uprawnia bowiem te sądy do rozpoznania sprawy w składzie poszerzonym (jednego sędziego i dwóch ławników) w sprawach, co do których zachodzi przesłanka szczególnej zawiłości lub wagi. W zakresie właściwości sądów okręgowych w sprawach o zbrodnie utrzymano zasadę ławniczego składu sądu. Nie zmieniono również zasady, zgodnie z którą czyny zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności zawsze są rozpatrywane w składzie ławniczym. Sytuacja ta pozostaje aktualna również dzisiaj.

Prawa i obowiązki ławnika

Zgodnie z art. 169 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej jako „pusp”), ławnik nie może przewodniczyć na rozprawie i naradzie ani też wykonywać czynności sędziego poza rozprawą. Zakres praw i obowiązków ławników i sędziów zawodowych nie jest tożsamy. W zakresie orzekania ich głos jest jednak równy głosowi sędziego zawodowego. Co więcej, ławnik ma takie same uprawnienia jak członek składu sądzącego będący sędzią zawodowym. W zakresie orzekania ławnik jest niezawisły. Podlega jedynie Konstytucji i ustawom (art. 169 § 1 pusp), co stanowi uregulowanie analogiczne do pozycji niezawisłego sędziego ustanowionej w Konstytucji RP.

Jakie prawa i obowiązki ma więc ławnik? Ławnik nie może brać udziału w postępowaniu z powodów podobnych jak sędzia. Zgodnie bowiem z art. 44 pusp przepisy dotyczące instytucji wyłączenia sędziego stosuje się odpowiednio do ławnika. Bierze on udział w naradzie i głosowaniu, przy czym swój głos oddaje przed sędziami zawodowymi (art. 109 § 2 pusp), podpisuje orzeczenie (art. 113 pusp) i może zgłosić zdanie odrębne (art. 114 pusp). Oznacza to więc, że co do zasady w sytuacjach, kiedy ustawodawca posługuje się sformułowaniem „członkowie składu orzekającego”, uprawnienie do podejmowania określonego działania przysługuje także ławnikom.

Instytucja ławnika dodatkowego

Zgodnie z art. 171 pusp prezes sądu może zarządzić przydzielenie dodatkowego ławnika do sprawy, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, że będzie ona trwać czas dłuższy. W razie potrzeby można przydzielić dwóch ławników dodatkowych. Należy wówczas wskazać kolejność, w której będą oni wstępować do udziału w naradzie i głosowaniu. Ławnik dodatkowy bierze udział w naradzie i głosowaniu, jeżeli jeden z ławników nie może uczestniczyć w składzie sądu. Powołanie dodatkowego ławnika niewątpliwie ma służyć zapewnieniu realizacji szybkości postępowania w sytuacji, kiedy realne jest zagrożenie długotrwałością postępowania.

W myśl art. 439 § 1 pkt 2 (sytuacja nienależytego obsadzenia sądu lub nieobecności któregokolwiek z jego członków na całej rozprawie), który stanowi bezwzględną przesłankę odwoławczą, oraz w myśl przepisów dotyczących przerwy i odroczenia wynika, że ławnik dodatkowy ma obowiązek wziąć udział w całej rozprawie i ma wówczas prawa członka składu.

Przeczytaj również:
Czym są bezwzględne przyczyny odwoławcze? 

Przedstawiciel społeczny

Oprócz instytucji ławnika przejawem udziału czynnika społecznego w postępowaniu karnym są także przedstawiciele społeczni. Zgodnie z art. 90 § 1 kpk, w postępowaniu sądowym udział w postępowaniu może zgłosić organizacja społeczna, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub interesu indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji. W szczególności mowa tu o ochronie wolności i praw człowieka.

Co istotne, sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej do występowania w sprawie, jeżeli przynajmniej jedna ze stron wyrazi na to zgodę (art. 90 § 3 kpk).

Zgodnie z art. 90 § 4 kpk, sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej do występowania w sprawie pomimo braku zgody stron, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości. Sąd może także ograniczyć liczbę przedstawicieli organizacji społecznych występujących w sprawie, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania (art. 90 § 6 kpk). Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel organizacji społecznej może uczestniczyć w rozprawie, wypowiadać się i składać oświadczenia na piśmie (art. 91 kpk).

 

chevron-down
Copy link