Kiedy może dojść do nadzwyczajnego obostrzenia kary?

23 lipca 2019
/

W polskim prawie karnym istnieje możliwość zmodyfikowania ustawowo narzuconego wymiaru kar grzywny, ograniczenia wolności lub terminowego pozbawienia wolności, czyli tzw. nadzwyczajne obostrzenie kary. Aby sąd mógł orzec karę ponad maksymalną jej wartość określoną w przepisie, muszą zostać spełnione konkretne przesłanki.

Zasady dotyczące nadzwyczajnego wymiaru kar

Artykuł 38 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) reguluje zasady dotyczące wymierzania kar w przypadkach, gdy ustawa daje możliwość nadzwyczajnego obostrzenia górnej granicy zagrożenia ustanowionego w przepisie. Dotyczy to sytuacji, gdy sankcja grożąca za dane przestępstwo przewiduje więcej niż jedną z kar (grzywna, ograniczenie wolności lub terminowe pozbawienie wolności). Oznacza to, iż niezależnie od tego, czy przewidziana jest kara grzywny, ograniczenia lub pozbawienia wolności, czy grzywna wraz z ograniczeniem wolności, to obostrzenie górnej granicy ustawowego zagrożenia odnosi się zawsze do każdej z grożących kar (art. 38 § 1 kk). Mówiąc prościej, jeżeli wymierzona została wyłącznie grzywna, to obostrzenie górnej granicy tyczy się wyłącznie tej kary. Natomiast gdy orzeczono karę grzywny wraz z pozbawieniem wolności to zaostrzenie musi dotyczyć obu tych sankcji.

Nadzwyczajne obostrzenie kary regulują m.in. przepisy o recydywie (art. 64 kk), przepisy dotyczące czynów zabronionych, z których sprawca ustalił sobie stałe źródło dochodu, czynów popełnionych w związku z działalnością w zorganizowanej grupie albo mających charakter terrorystyczny (art. 65 kk), a także przepisy dotyczące ciągu przestępstw (art. 91 kk).

Nadzwyczajne obostrzenie kary grzywny

Artykuł 38 § 2 kk reguluje maksymalny wymiar kar po ich nadzwyczajnym obostrzeniu dla każdego z ich rodzajów. I tak zwykły wymiar grzywny może wynosić maksymalnie 540 stawek dziennych (zob. art. 33 § 1 kk). W przypadku nadzwyczajnego obostrzenia tej kary jej wysokość nie może przekroczyć 810 stawek dziennych. Należy jednak zaznaczyć, że nie ma możliwości nadzwyczajnego obostrzenia grzywien, które już na podstawie przepisu szczególnego mogą być orzekane w podwyższonym wymiarze. Takimi przepisami są np. regulacje dotyczące niektórych przestępstw gospodarczych, za które na podstawie art. 309 kk można wymierzyć obok kary pozbawienia wolności grzywnę w wysokości do 3000 stawek dziennych.

Ustalając wysokość stawki, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe; jej wartość nie może być niższa od 10 złotych, ani też przekraczać 2000 złotych (art. 33 § 3 kk). W art. 38 § 2 kk nie przewidziano maksymalnej górnej granicy łącznej kwoty wymierzonej grzywny. Nie oznacza to jednak, że ich  maksymalna wysokość wyłączona jest spod zasad nadzwyczajnego obostrzania. Z uwagi jednak na brak konkretnej regulacji ustawowej przyjmuje się, że górne granice grzywien kwotowych nadzwyczajnie obostrzonych mogą być zróżnicowane. Będą one zależały od maksymalnej wysokości grzywny przewidzianej w przepisie oraz zastosowanego nadzwyczajnego obostrzenia. Najczęściej obostrzenie polega tu na możliwości wymierzenia kary do wysokości górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę (np. art. 64 § 1 kk).

Przeczytaj również:
Przestępstwa seksualne – kiedy więzienie, a kiedy terapia?

Nadzwyczajne obostrzenie kary ograniczenia i pozbawienia wolności

Ustawowe granice kary ograniczenia wolności w jej podstawowym wymiarze wynoszą minimum miesiąc, a maksimum 2 lata (art. 34 § 1 kk). Nie jest dopuszczalne wykroczenie poza ustanowione ramy czasowe – wymierzenie kary ograniczenia wolności poniżej miesiąca lub powyżej 2 lat jest niemożliwe. Dotyczy to także sytuacji, w których ustawa przewiduje nadzwyczajne obostrzenie kary. Wyższy wymiar kary ograniczenia wolności jest dopuszczalny wyłącznie wtedy, gdy przepis szczególny przewiduje możliwość jej wymierzenia na czas krótszy niż 2 lata (np. rok). Co do zasady w polskim kodeksie karnym raczej nie ustanawia się takich zakresów czasowych pozbawienia wolności. Przewiduje się zagrożenie tą karą w jej pełnej rozpiętości, tj. od miesiąca do 2 lat.

W przypadku nadzwyczajnie obostrzonej kary pozbawienia wolności dopuszczalne jest orzekanie jej w wymiarze nieprzekraczającym 20 lat. Może być ona wymierzona zarówno w latach, jak i miesiącach (art. 38 § 2 kk). Oznacza to, że możliwe jest skazanie za przestępstwo np. na karę 17 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Zbieg nadzwyczajnego złagodzenia lub obostrzenia kary

W art. 57 kk uregulowano przypadek zbiegu podstaw do nadzwyczajnego złagodzenia lub obostrzenia kary. Jeżeli występuje kilka niezależnych od siebie podstaw do nadzwyczajnego złagodzenia albo obostrzenia kary (np. w sytuacji przekroczenia granic obrony koniecznej i jednocześnie zmniejszonej poczytalności), sąd może tylko jeden raz karę nadzwyczajnie złagodzić albo zaostrzyć na podstawie łącznie zbiegających się podstaw (art. 57 § 1 kk). Oznacza to, że ta sama okoliczność może być wyłącznie raz uwzględniona w wymiarze kary. Sąd w tym przypadku kieruje się wskazaniami określonymi w art. 53 kk, tzn. wymienionymi tam celami kary oraz zasadą winy, mającą wpływ na wymiar kary.