Kim jest oskarżyciel prywatny i jakie ma prawa?

30 sierpnia 2019
/

Co do zasady, w polskim procesie karnym, to prokurator jest organem, który wnosi i popiera oskarżenie o przestępstwa ścigane z urzędu. Tym samym reprezentuje on interes publiczny. Przepisy kodeksu postępowania karnego umożliwiają jednak skierowanie do sądu własnego aktu oskarżenia również przez pokrzywdzonego (czyli tzw. oskarżyciela prywatnego). Jakie prawa ma pokrzywdzony, wstępując w tę rolę?

Oskarżyciel prywatny

Oskarżycielem prywatnym może być wyłącznie pokrzywdzony, który ma możliwość wnoszenia i popierania oskarżenia o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego (art. 59 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego, dalej jako „kpk”). Definicja pokrzywdzonego została zawarta w art. 49 § 1 kpk. Zgodnie z tym przepisem pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo.

Wśród przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego, wynikających z ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), należy:

  1. średnie lub lekkie uszkodzenie ciała (art. 157 § 2-4 kk);
  2. zniesławienie (art. 212 kk);
  3. zniewaga (art. 216 kk);
  4. naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 kk).

Przeczytaj również:
Zniesławienie a zniewaga – na czym polega różnica?

Zasada skargowości

Mówiąc o oskarżeniu prywatnym, należy wspomnieć o zasadzie skargowości (art. 14 § 1 kpk). W myśl tej zasady wszczęcie postępowania sądowego następuje na żądanie uprawnionego oskarżyciela (podmiotu). W sprawach z oskarżenia prywatnego jest nim pokrzywdzony, który z chwilą wniesienia do sądu aktu oskarżenia staje się stroną postępowania (oskarżycielem prywatnym). Ponieważ po wpłynięciu oskarżenia sąd nie wydaje żadnej decyzji o charakterze procesowym (np. postanowienia o przyjęciu oskarżenia), to należy uznać, że w takiej sytuacji aktem stanowiącym początek postępowania jest właśnie oskarżenie. Nie ma tu znaczenia, czy zostało złożone bezpośrednio w sądzie, czy też za pośrednictwem policji. Niezbędnym warunkiem jest jednak uiszczenie przez oskarżyciela prywatnego w określonym terminie kosztów postępowania prywatnoskargowego.

Przeczytaj również:
Specyfika prywatnego aktu oskarżenia

Zasada jedności czynu

Zgodnie z art. 59 § 2 kpk, inny pokrzywdzony tym samym czynem może przyłączyć się do toczącego się postępowania aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

Jeżeli więcej osób zostanie pokrzywdzonych jednym przestępstwem (np. gdy zniesławienie dotyczy grupy), to zasada jedności czynu sprawia, że w takiej sytuacji każdy z pokrzywdzonych nie może oddzielnie wnieść aktu oskarżenia przeciwko oskarżonemu. Tak więc gdy mamy do czynienia z kilkoma osobami pokrzywdzonymi tym samym czynem, każdy z nich może przyłączyć się do toczącego się postępowania do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Składając oświadczenie o przyłączeniu się do toczącego się postępowania, pokrzywdzony zobowiązany jest uiścić koszty postępowania prywatnoskargowego (art. 621 § 1 kpk). 

Innymi słowy: zasada jedności czynu wyłącza możliwość jednoczesnego prowadzenia kilku postępowań o ten sam czyn, jak również możliwość ponownego osądzenia tego samego czynu w kolejnym trybie prywatnoskargowym. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Tarnowie z 8 maja 2008 r. (sygn. II Ka 157/08), jeżeli jedną wypowiedzią sprawcy zostały zniesławione (znieważone) dwie osoby lub ich większa liczba, to osądzenie czynu na skutek skargi jednego z pokrzywdzonych zamyka proces dla innych (art. 17 § 1 pkt 7 kpk), skoro na czas nie przyłączyli się oni do oskarżenia (art. 59 § 2 kpk).

Jakie prawa ma oskarżyciel prywatny?

Udział prokuratora w sprawach z oskarżenia prywatnego

W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, jeżeli tylko wymaga tego interes społeczny, prokurator wszczyna postępowanie albo wstępuje do postępowania już wszczętego (art. 60 § 1 kpk). Zarówno wszczęcie postępowania, jak i wstąpienie do postępowania już wszczętego jest dla prokuratora obligatoryjne, jeżeli tylko wymaga tego interes społeczny.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 24 stycznia 2002 r. (sygn. II AKa 350/01), w przypadku przestępstw prywatnoskargowych prokurator, kierując się legitymacją procesową wynikającą z treści art. 60 § 1 kpk, władny jest wszcząć postępowanie z urzędu w każdej sprawie, jeżeli wymaga tego interes społeczny, co jednakże stanowi suwerenną decyzję tego organu i nie podlega kontroli sądu.

Prokurator wstępuje do sprawy wówczas, gdy zachowanie sprawcy jednocześnie i bezpośrednio narusza dwa interesy. Mowa o interesie osobistym pokrzywdzonego i interesie całego społeczeństwa (np. w przypadku publicznego znieważenia pokrzywdzonego w sposób gorszący). Postępowanie toczy się wówczas z urzędu. Pokrzywdzony, który przedtem wniósł oskarżenie prywatne, korzysta natomiast z praw oskarżyciela posiłkowego (art. 60 § 2 kpk).

Odstąpienie prokuratora od oskarżenia

Może się jednak zdarzyć, że prokurator, który wstąpił do postępowania, odstąpił potem od oskarżenia (np. uznając, że zgromadzony materiał nie wskazuje na fakt, iż popierania oskarżenia wymaga interes społeczny). Wówczas pokrzywdzony powraca w dalszym postępowaniu do praw oskarżyciela prywatnego (art. 60 § 3 kpk). Natomiast jeśli nie wniósł on oskarżenia, to w terminie 14 dni od odstąpienia prokuratora może złożyć akt oskarżenia lub oświadczenie, że podtrzymuje je jako prywatne. Natomiast jeśli mimo prawidłowego powiadomienia pokrzywdzony nie wyrazi w ten sposób swojej woli, sąd zobowiązany jest do umorzenia postępowania (art. 60 § 4 kpk).

Co w przypadku śmierci oskarżyciela prywatnego?

Artykuł 61 kpk reguluje kwestię skutków śmierci oskarżyciela prywatnego, która powoduje obligatoryjne zawieszenie toczącego się postępowania. Następuje to z mocy ustawy. Wówczas osoby najbliższe dla pokrzywdzonego mogą w terminie 3 miesięcy od dnia śmierci oskarżyciela prywatnego wstąpić w jego prawa. Jeżeli jednak w tym terminie osoba uprawniona nie wstąpi w prawa zmarłego, sąd umarza postępowanie.