Czym są odsetki, kiedy są należne i jak określa się ich wysokość?

26 października 2020
hello world!

Kodeks cywilny zawiera przepisy regulujące wysokość kilku rodzajów odsetek. Regulacje te należy mieć na uwadze, szczególnie w przypadku kierowania żądania zapłaty lub określania wysokości odsetek w postanowieniach umownych.

Czym są odsetki?

Odsetki są wynagrodzeniem za korzystanie z cudzych pieniędzy lub rzeczy zamiennych bądź rekompensatą za opóźnienie w zapłacie sumy pieniężnej. Przy czym ich wysokość ustalana jest jako ułamek (procent) należności głównej za oznaczony czas korzystania z tych dóbr (lub czas opóźnienia). W kodeksie cywilnym brak jest regulacji odnoszących się do odsetek mających za przedmiot rzeczy zamienne. Przyjmuje się jednak, że możliwe jest odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących odsetek pieniężnych. Odsetki są ustalane w pieniądzach lub rzeczach tego samego rodzaju, jakie są przedmiotem głównego świadczenia. Mają charakter świadczenia ubocznego. Stanowią procentowo określoną część świadczenia głównego. Zawsze są świadczeniem okresowym. Ich funkcją jest wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału.

Pobieranie odsetek musi mieć swoje źródło, które wskazuje art. 359 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”). Zgodnie z tym przepisem odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu.

Rodzaje odsetek

Odsetki bywają rozmaicie definiowane i klasyfikowane. Przyjmując za kryterium sposób oznaczenia stopy procentowej, wyróżnia się odsetki ustawowe oraz umowne. Istnieją także odsetki maksymalne.

Odsetki ustawowe

Ustawowe odsetki to odsetki, których wysokość regulują stosowne przepisy. Ogłasza je minister sprawiedliwości w drodze obwieszczenia w Monitorze Polskim (art. 359 § 4 k.c.). Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej NBP i 3,5 punktów procentowych. Jest to pojęcie odsetek ustawowych (art. 359 § 2 k.c.).

Odsetki ustawowe to takie odsetki, których wysokość nie jest „określona w inny sposób”. Spomiędzy tych innych sposobów określania wysokości odsetek można wskazać na ustalanie ich decyzją sądu albo innego organu bądź też na ustalanie ich w treści czynności prawnej. Można dopatrzyć się tu analogii dotyczącej źródła powstawania obowiązku świadczenia odsetek, ale do sposobu ustalania ich wysokości. Wydaje się, że najistotniejszym pozaumownym źródłem roszczenia o odsetki jest art. 481 k.c., który nakłada obowiązek zapłaty odsetek w przypadku opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego.

Odsetki umowne

Odsetki umowne to odsetki, których wysokość jest oznaczona przez same strony. Zależnie od ustalonej stopy procentowej ich zastrzeżenie będzie skuteczne w całości bądź jedynie w części. W przypadku gdy stopa odsetek umownych będzie niższa niż stopa odsetek maksymalnych, czynność prawna będzie w pełni skuteczna. Jednakże jeżeli strony ustaliłyby między sobą wysokość odsetek, która przekraczałaby odsetki maksymalne, należą się wtedy jedynie odsetki maksymalne. Przepisy regulujące tę kwestię mają bowiem charakter semiimperatywny. Zezwalają na modyfikację jedynie na korzyść strony chronionej takimi przepisami (w tym przypadku dłużnika).

Lichwa i wyzysk

Z problemem dopuszczalności pobierania odsetek, jak i określenia ich wysokości nierozerwalnie wiąże się problem lichwy (pobierania rażąco wygórowanych odsetek). Pierwszą nasuwającą się możliwością jest przyjęcie, że czynność prawna jest wadliwa z uwagi na zasady współżycia społecznego (odwołuje się do nich zarówno art. 58, jak i 353(1) k.c.). Właśnie ten pogląd wyraził w wyroku z 8 stycznia 2003 r. Sąd Najwyższy.

Przy umownym zastrzeżeniu rażąco wygórowanych odsetek może być także wykorzystana instytucja wyzysku, jednakże art. 388 k.c.* ma ograniczone znaczenie. Wyzysk, jak podniesiono w literaturze, stanowi jedną z wad oświadczenia woli, występującą w razie łącznego spełnienia wymienionych w tym przepisie przesłanek. Wyzyskany dłużnik musiałby udowodnić, że wierzyciel świadomie wykorzystał jego szczególną sytuację, w której znalazł się, zaciągając zobowiązanie pieniężne.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pozostawienie stronom swobody określenia wysokości odsetek, gdy ich źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy dopuszczalność ich wynika z umowy, nie uchyla kontroli tych stosunków prawnych formowanych w warunkach wolności gospodarczej pod kątem klauzul ogólnych, zabezpieczających obrót gospodarczy przed zjawiskami patologicznymi, które mimo pozornej zgodności z innymi przepisami nie mogą doznawać ochrony ze strony państwa.

Przeczytaj również:
Lichwa – co na ten temat mówi polskie prawo?

Maksymalna wysokość

Przepis art. 359 § 2 k.c. stanowi ogólnie o wysokości odsetek, bez względu na źródło obowiązku ich zapłaty. Z kolei § 2(1) i 2(2) dotyczą jedynie tych wynikających z czynności prawnej. Zgodnie z art. 359 § 2(1) k.c. maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się te maksymalne (art. 359 § 2(2) k.c.)

Odsetki maksymalne to wyłącznie takie, których źródłem jest czynność prawna. Kiedy obowiązek zapłaty wynika z ustawy, wtedy przepisów dotyczących odsetek maksymalnych nie stosuje się.

Od 2016 r. oznaczenie wartości odsetek maksymalnych zostało uzależnione od wysokości ustawowych. Aktualnie odsetki maksymalne równe są dwukrotności wartości odsetek ustawowych. W wyniku decyzji prawodawcy powstał dualizm w zakresie sposobu oznaczania odsetek maksymalnych i ustawowych. Ustawowe ogłasza się w drodze obwieszczenia przez ministra sprawiedliwości, drugie zaś wprost ustawą, która określa ich wysokość na poziomie dwukrotności odsetek ustawowych.

Postanowienia umowne a odsetki maksymalne 

Zgodnie z art. 359 § 2(3) k.c. postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy. Przepisom dotyczącym odsetek maksymalnych nadano charakter imperatywny, bezwzględnie stosowany. Muszą one znaleźć zastosowanie nawet w przypadku, gdy strony dokonają wyboru prawa obcego jako prawa właściwego dla umowy. 

* zgodnie z art. 388 k.c. jeżeli jedna ze stron, wyzyskując przymusowe położenie, niedołęstwo lub niedoświadczenie drugiej strony, w zamian za swoje świadczenie przyjmuje albo zastrzega dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarcia umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jej własnego świadczenia, druga strona może żądać zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a w wypadku gdy jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione, może ona żądać unieważnienia umowy

chevron-down
Copy link