Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Rażąca niewdzięczność - przejawy

Rażąca niewdzięczność powinna charakteryzować się świadomym, rozmyślnym naruszeniem podstawowych obowiązków (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2001 r., V CKN 1599/00). Zachowanie obdarowanego musi zatem cechować się znacznym stopniem natężenia złej woli. Pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, które polega na działaniu lub zaniechaniu. Musi być ono skierowane bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy. Cechuje się złą wolą obdarowanego.

Mowa tu przede wszystkim o popełnieniu przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo mieniu darczyńcy. Dochodzi do naruszenia przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych) łączących go z darczyńcą. O rażącej niewdzięczności z reguły nie może być mowy, gdy obdarowany dopuszcza się wobec darczyńcy działań godzących w jego dobra, ale czyni to nieumyślnie, a nawet umyślnie, lecz działania te nie wykraczają poza ramy zwykłych konfliktów życiowych (rodzinnych) w określonym środowisku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r., II CKN 280/00, Legalis nr 277338).

Innymi słowy – rażącą niewdzięcznością jest świadome naruszenie przez obdarowanego obowiązków ciążących na nim względem darczyńcy. Istotna jest naganność intencji, jakimi kierował się obdarowany. Dla oceny zaistnienia przesłanki rażącej niewdzięczności po stronie obdarowanego istotna jest również postawa samego darczyńcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 czerwca 2016 r., I ACa 278/16, Legalis nr 1472412).

Odwołanie darowizny – charakter prawny

Stosownie do art. 899 § 3 k.c. darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Białymstoku, wskazany w tym przepisie termin nie jest terminem przedawnienia. Jest to termin o charakterze prekluzyjnym. Powoduje on bowiem – po jego upływie – niemożność odwołania darowizny z uwagi na takie zachowanie obdarowanego, mogące być zakwalifikowane jako okazanie darczyńcy rażącej niewdzięczności, o którym uprawniony dowiedział się ponad rok przed złożeniem oświadczenia o odwołaniu darowizny.

Uprawnienie do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny

Uprawnienie do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny jest uprawnieniem prawokształtującym o skutku obligacyjnym. W myśl art. 898 § 2 k.c., w razie skutecznego odwołania darowizny, obdarowany ma obowiązek zwrotu jej przedmiotu stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Data złożenia omawianego oświadczenia jest zatem końcem terminu z art. 899 § 3 k.c. Nie można bowiem uznać, żeby oświadczenie prawokształtujące mogło wywołać powyższy skutek przed datą zaistnienia rażącej niewdzięczności. Zdarzenia, które miały miejsce po dacie oświadczenia, nie mogą zatem uzasadniać uwzględnienia żądania opartego na podstawie art. 898 § 2 k.c. Nawet jeśli miały ewidentny charakter rażącej niewdzięczności obdarowanego.

Chyba że w ciągu roku od ich zaistnienia złożono kolejne oświadczenie darczyńcy. Mogło ono przyjąć formę np. ewentualnego oświadczenia – na wypadek nieskuteczności poprzedniego, czy też jako nowe, z przyznaniem nieskuteczności pierwszego. Za oświadczenie odwołujące darowiznę w pewnych sytuacjach można także uznać pozew o zwrot przedmiotu darowizny (o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli). Jeżeli jednak pozew został wniesiony przez pełnomocnika procesowego, dla uznania go za takie oświadczenie wymagane jest udzielenie pełnomocnictwa do takiej czynności materialnoprawnej.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 30 maja 2018 r. I ACa 99/18