Posiadacz samoistny a posiadacz zależny

23 marca 2021
hello world!

W obecnym stanie prawnym posiadanie jest jedną z instytucji prawa cywilnego, którego istotę stanowi wykonywanie faktycznego władztwa nad rzeczą. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, wyróżnia się posiadacza samoistnego i zależnego. Czym pojęcia te różnią się od siebie?

Istota posiadania 

Regulacje dotyczące posiadania zostały uregulowane w art. 336-352 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”). Zgodnie z art. 336 k.c. posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). W świetle brzmienia art. 336 k.c. posiadanie jest więc władaniem rzeczą.

Władztwo obejmuje dwa elementy:

  • fizyczny (corpus possessionis) – faktyczne władanie rzeczą, oraz
  • psychiczny (animus rem sibi habendi) – czyli wolę władania rzeczą dla siebie (jak właściciel albo jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą).

To właśnie wola władania rzeczą dla siebie stanowi charakterystyczny element, który odróżnia posiadanie od innych form faktycznego władania rzeczą (np. dzierżenia).

W orzecznictwie słusznie podkreślono, że wola taka przejawia się w podejmowaniu wielu czynności wskazujących na to, iż posiadacz traktuje rzecz jako pozostającą w jego sferze swobodnej dyspozycji. Ocena podejścia uwzględnia rzeczywistą wolę władającego. Dokonywana jest jednak obiektywnie, z punktu widzenia otoczenia posiadającego (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 września 2010 r., sygn. I CSK 586/09). Co istotne, władztwo faktyczne musi być stanem trwałym. Chodzi tutaj zatem o możność korzystania z rzeczy przez czas nieokreślony (choć nie jest to wcale równoznaczne z długotrwałym posiadaniem).

Posiadacz samoistny i zależny

Posiadanie samoistne

Ustawodawca wymienił w art. 336 k.c. dwa rodzaje posiadania. Posiadanie samoistne, zwane też właścicielskim, ma miejsce, gdy podmiot faktycznie włada rzeczą jak właściciel. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że posiadacz samoistny „wykonuje uprawnienia” składające się na treść prawa własności (art. 140 k.c.), czyli korzysta z rzeczy z wyłączeniem innych osób, pobiera pożytki i dochody, a także uważa się za uprawnionego do rozporządzenia nią. Wskazują na to postanowienia Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2015 r., sygn. I CSK 309/14, oraz z 8 października 2008 r., sygn. V CSK 146/08. Ponadto należy podkreślić, że dla istnienia posiadania samoistnego nie jest istotne, czy posiadacz rzeczywiście ma uprawnienia właścicielskie. Nie ma znaczenia również, czy wie o przysługiwaniu mu bądź o braku takich uprawnień. 

Przeczytaj również: Prawo samoistnego posiadacza nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste do nabycia jej własności przez zasiedzenie

Posiadanie zależne

Z kolei posiadanie zależne (niewłaścicielskie) jest wykonywane w zakresie prawa, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z 18 maja 2016 r., sygn. V CSK 590/15). Mowa tutaj np. o użytkowaniu, zastawie, najmie, dzierżawie, użyczeniu. Sąd Najwyższy wskazał, że objęcie rzeczy w posiadanie za zgodą właściciela, nawet tylko dorozumianą, i posiadanie jej w zakresie przez właściciela określonym lub tolerowanym, świadczy z reguły o posiadaniu zależnym. Choćby posiadacza z właścicielem nie łączył żaden stosunek prawny (postanowienie Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2012 r., sygn. I CSK 360/11). 

Posiadacz samoistny i zależny – dobra i zła wiara posiadaczy

Prawo cywilne wyróżnia posiadaczy samoistnych i zależnych, będących w dobrej i złej wierze. Na tle przepisów, które wiążą skutki prawne z posiadaniem w dobrej albo w złej wierze, prezentowane były różne warianty interpretacji dobrej i złej wiary. Można uznać, że obecnie przeważa jednak koncepcja tradycyjna. Zgodnie z tą koncepcją przyjmuje się, że posiadaczem w dobrej wierze jest ten, kto władając rzeczą, pozostaje w błędnym, ale usprawiedliwionym okolicznościami przeświadczeniu, że przysługuje mu określone prawo (np. własność, dzierżawa – tak m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2015 r., sygn. IV CSK 132/15). W złej wierze jest natomiast ten, kto wie, że nie przysługuje mu określone prawo albo nie dowiedział się o tym przez niedbalstwo.

Kiedy można mówić o posiadaniu samoistnym i zależnym?

O istnieniu posiadania samoistnego i zależnego decydują dwa elementy: zewnętrzny – corpus i wewnętrzny – animus. Uznaje się, że wola posiadacza, która decyduje o charakterze władania, musi być ujawniona na zewnątrz. Posiadacz samoistny demonstruje wolę władania rzeczą jak właściciel. Zaś posiadacz zależny – wolę władania dla siebie cudzą rzeczą jak mający inne prawo niż własność.

Sąd Najwyższy wskazał, że: Czynnik woli pozwala odróżnić posiadanie samoistne od posiadania zależnego, ale rzeczywistą wolę posiadacza, która decyduje o charakterze samego posiadania, ustala się na podstawie zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 lutego 2015 r., sygn. III CSK 188/14).

Uznaje się, że posiadanie ma charakter samoistny, gdy posiadacz wykonywał czynności faktyczne sygnalizujące samodzielny, rzeczywisty, niezależny od woli innej osoby stan władztwa. Jego dyspozycje swą treścią odpowiadałyby dyspozycjom właściciela (postanowienie Sądu Najwyższego z 1 kwietnia 2011 r., sygn. III CSK 184/10). Przykładowo, w odniesieniu do nieruchomości, jednym ze sposobów zamanifestowania objęcia w posiadanie samoistne jest zamknięcie drzwi lub bram wjazdowych oraz ogrodzenie nieruchomości (tak: Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 9 marca 2014 r., sygn. III CSK 354/13).

chevron-down
Copy link