Czym jest posiadanie?

20 września 2019
/

W obecnym stanie prawnym posiadanie jest jedną z instytucji prawa cywilnego, którego istotę stanowi wykonywanie faktycznego władztwa nad rzeczą. Ten prawno-rzeczowy stosunek podlega ochronie. W wielu przypadkach może ono natomiast decydować o nabyciu wykonywanego prawa np. przez zasiedzenie.

Czym jest posiadanie?

Regulacje dotyczące posiadania zostały uregulowane w art. 336-352 Kodeksu cywilnego. W myśl art. 336 kc posiadaczem rzeczy jest zarówno właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada (jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą – posiadacz zależny). Na tle cytowanego przepisu można wyróżnić dwa rodzaje posiadania – zależne oraz samoistne. 

Przez posiadanie zależne posiadacz sprawuje władztwo nad cudzą rzeczą na podstawie innego prawa niż własność. W praktyce najczęstszą podstawą powstania posiadania zależnego jest umowa (przykładowy katalog umów wskazuje wprost art. 336 kc). Powyższe oznacza, że zakres posiadania zależnego jest zawsze ograniczony do uprawnień, jakie umożliwia posiadaczowi umowa.

Z kolei jeśli chodzi o posiadanie samoistne, zachodzi ono wówczas, gdy posiadacz włada rzeczą jak właściciel. Posiadacz samoistny przez swoje działanie realizuje więc uprawnienia właścicielskie, które wynikają z treści art. 140 kc. Mając to na uwadze, posiadacz samoistny może np. pobierać pożytki oraz inne dochody, jakie rzecz przynosi lub też swobodnie rozporządzać rzeczą. Dla posiadania samoistnego nie ma znaczenia osoba posiadacza, np. może nim być zatem zarówno prawdziwy właściciel rzeczy, jak i złodziej. Wystarczy, by dana osoba władała rzeczą jak właściciel. Należy podkreślić, że posiadania nie należy kwalifikować jako stan prawny. Określa się je jako stan faktyczny. 

Posiadanie należy odróżnić od dzierżenia. Takie rozróżnienie wnika wprost z treści art. 338 kc. Zgodnie ze wspomnianą regulacją ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego jest dzierżycielem. Istotną różnicą pomiędzy posiadaniem a dzierżeniem jest element psychiczny. W przypadku posiadania posiadacz zawsze działa dla siebie. W przypadku dzierżyciela jest inaczej. Włada on faktycznie rzeczą, lecz za, i na rzecz, kogo innego. 

Przedmiot posiadania

W rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego przedmiotem posiadania mogą być tylko rzeczy. Definicja legalna rzeczy została ujęta w art. 45 kc. Zgodnie z przywołaną regulacją rzeczami w rozumieniu kodeksu cywilnego są tylko przedmioty materialne. Przedmiotem posiadania nie mogą zostać objęte zbiory rzeczy czy praw np. spadek (922 kc) lub przedsiębiorstwo (551 kc). Powyższe jest następstwem treści art. 336 kc. Dopuszcza on bowiem objęcie w posiadanie konkretnej rzeczy, nie natomiast ich całego zbioru. Zważywszy na to, przedmiotem posiadania nie może być również np. księgozbiór. 

W jaki sposób powstaje posiadanie?

Do nabycia posiadania potrzebne jest łączne wystąpienie dwóch cech charakterystycznych dla tej instytucji – corpus oraz animus. Corpus jest to władztwo faktyczne, z kolei przez animus rozumie się wolę posiadania rzeczy w swoim imieniu. Istotne jest spełnienie tych dwóch przesłanek łącznie. Nie jest ważne przy tym, czy posiadacz nabył posiadanie w sposób legalny, czy też z naruszeniem prawa. 

Co więcej, można wyróżnić dwa rodzaje nabycia posiadania – pierwotne oraz pochodne. Przykładem nabycia pierwotnego (konstytutywnego) może być objęcie w posiadanie rzeczy porzuconej. Jeśli chodzi zaś o nabycie pochodne posiadania, kwestia ta została uregulowana w art. 348-351 kc. Zgodnie z powyżej wskazanymi przepisami za podstawową formę nabycia posiadania w sposób pochodny należy uznać przeniesienie posiadania przez wydanie rzeczy. Przeniesienie posiadania w sposób wskazany w art. 348 kc dojdzie do skutku również w przypadku wydania dokumentów umożliwiających rozporządzanie rzeczą lub środków, które dają faktyczną władzę nad rzeczą. Przykładem wydania takich środków może być przekazanie kluczy do samochodu innej osobie. 

Kolejny sposób przeniesienia posiadania samoistnego został uregulowany w art. 349 kc. Powyższa regulacja przewiduje, że przeniesienie posiadania samoistnego może nastąpić także w ten sposób, że dotychczasowy posiadacz samoistny zachowa rzecz w swoim władaniu jako posiadacz zależny albo jako dzierżyciel na podstawie stosunku prawnego, który strony jednocześnie ustalą. Przykładem zastosowania rozwiązania zawartego w art. 349 kc może być przewłaszczenie na zabezpieczenie. W takiej sytuacji dłużnik przenosi własność rzeczy na wierzyciela, w celu zabezpieczenia jego wierzytelności. Jednak dokonując takiej czynności, strony decydują się, że przedmiot zabezpieczenia zostanie nadal w rękach dłużnika jako przechowawcy. 

Umowa jako podstawa przeniesienia posiadania 

Innym sposobem na przeniesie posiadania jest możliwość skorzystania z dobrodziejstwa art. 350 kc. Na podstawie wskazanej regulacji przeniesienie posiadania następuje na mocy umowy zawartej pomiędzy pierwotnym posiadaczem samoistnym a nowym posiadaczem samoistnym w sytuacji, gdy rzecz znajduje się w posiadaniu zależnym albo dzierżeniu osoby trzeciej. Aby doszło do skutecznego przeniesienia posiadania na podstawie cytowanego przepisu, oprócz zawarcia umowy, należy o jej istnieniu zawiadomić posiadacza zależnego lub dzierżyciela. Ostatnim sposobem przeniesienia posiadania wskazanym przez ustawodawcę w kodeksie jest umowa zawarta pomiędzy posiadaczem samoistnym a dotychczasowym posiadaczem zależnym. Przykładem zastosowania takiego rozwiązania może być sprzedaż samochodu dotychczasowemu najemcy. 

Posiadanie podlega dziedziczeniu 

Należy również pamiętać, że posiadanie podlega dziedziczeniu. Fakt ten ma istotną doniosłość, jeśli chodzi o zasiedzenie. Zgodnie z art. 176 kc osoba, która uzyskała posiadanie na podstawie spadku, może doliczyć do czasu, od którego rzecz posiada, czas posiadania swego poprzednika. Jeżeli jednak poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze, czas jego posiadania może być doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza wynosi przynajmniej lat trzydzieści.

Domniemania 

Z instytucją posiadania związany jest szereg domniemań prawnych, które zostały uregulowane wprost w przepisach kodeksu cywilnego. Wskazane domniemania pozytywnie kształtują pozycję posiadacza w stosunku do osób trzecich. 

Pierwszym domniemaniem związanym z posiadaniem jest domniemanie posiadania samoistnego (art. 339 kc). Charakter tego domniemania polega na tym, że w razie wystąpienia wątpliwości co do rodzaju posiadania, przyjmuje się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Dla wystąpienia tego domniemania wystarczy, aby po stronie posiadacza wystąpiło władztwo faktyczne nad rzeczą (corpus). Wskazane domniemanie jest oczywiście wzruszalne. Oznacza to, że kwalifikacja osoby faktycznie władającej rzeczą jako posiadacza samoistnego może zostać obalona przeciwdowodem. W takiej sytuacji ciężar udowodnienia spoczywa na podmiocie, który wywodzi z takiej okoliczności skutki prawne. 

Kolejne domniemanie uregulowano w art. 340 kc. Wspomniany przepis wprowadza domniemanie ciągłości posiadania, bez względu przy tym, czy mamy do czynienia z posiadaniem samoistnym, czy też zależnym. Takie rozwiązanie ułatwia w znaczny sposób m.in. proces zasiedzenia nieruchomości. W takim przypadku posiadacz musi wykazać, że objął rzecz w posiadanie samoistne oraz, że był takim posiadaczem w chwili upływu terminu zasiedzenia. Co więcej, niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. Za przemijającą przeszkodę na tle powyższego przepisu należy uznać każdą przeszkodę niezależną od woli posiadacza (np. choroba połączona z hospitalizacją).

Ostatni rodzaj domniemania wynika z art. 341 kc. Zgodnie z przytoczonym przepisem domniemywa się, że posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym. Domniemanie to dotyczy również posiadania przez poprzedniego posiadacza. Należy podkreślić, że wskazane domniemanie ma dość ograniczone zastosowanie w stosunku do nieruchomości. Taki stan rzeczy wynika z art. 4 Ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Przepis ten przewiduje, że przeciwko domniemaniu prawa wynikającemu z wpisu w księdze wieczystej nie można powoływać się na domniemanie prawa wynikające z posiadania.

Posiadanie podlega ochronie 

Generalny zakaz samowolnego naruszania posiadania został wyrażony przez ustawodawcę w art. 342 kc. Zgodnie z tym nie wolno naruszać samowolnie posiadania, chociażby posiadacz był w złej wierze. Na gruncie tego przepisu nie jest możliwe np. wtargnięcie na cudzy grunt w celu odebrania narzędzi ogrodowych zawłaszczonych przez sąsiada.

Przepisy kodeksu cywilnego przewidują dwa rodzaje ochrony posiadania ochronę własną oraz ochronę sądową. Ochrona własna realizowana jest poprzez obronę konieczną oraz dozwoloną samopomoc. Zgodnie z art. 343 § 1 posiadacz może zastosować obronę konieczną, ażeby odeprzeć samowolne naruszenie posiadania. W opinii Sądu Najwyższego obronę konieczną można zastosować w celu odparcia samowolnego naruszenia posiadania. Musi to więc być natychmiastowa obrona, przed bezpośrednim zamachem na mienie posiadacza, nie zaś działanie następujące po dokonanym naruszeniu. Istotą obrony koniecznej jest zatem jedność czasu i miejsca, równoczesność działania posiadacza z zamachem na jego mienie dokonanym przez stronę przeciwną (wyrok SN z dnia 27 marca 1968, II CR 69/68). 

Zgodnie z art. 342 § 2 posiadacz nieruchomości może niezwłocznie po samowolnym naruszeniu posiadania przywrócić własnym działaniem stan poprzedni. Nie wolno mu jednak stosować przy tym przemocy względem osób. Z kolei posiadacz rzeczy ruchomej, jeżeli grozi mu niebezpieczeństwo niepowetowanej szkody, może natychmiast po samowolnym pozbawieniu go posiadania zastosować niezbędną samopomoc w celu przywrócenia stanu poprzedniego. Aby więc legalnie zastosować samopomoc, posiadacz nieruchomości musi działać niezwłocznie (tzn. tak szybko, jak to tylko możliwe w danej sytuacji). Jeśli chodzi zaś o ruchomość, istotne jest, aby działanie było proporcjonalne w porównaniu z ewentualną niepowetowaną szkodą oraz nastąpiło natychmiast. 

Sądowa ochrona posiadania 

Wyżej wskazane regulacje, dotyczące ochrony własnej, nie zawsze mogą zostać zastosowane przez posiadacza. W takiej sytuacji posiadacz może skorzystać z ochrony posesoryjnej. Istotą roszczenia posesoryjnego jest żądanie przywrócenia stanu poprzedniego oraz o zaniechanie dalszych naruszeń. Powyższe roszczenie wygasa, jeśli nie będzie dochodzone w ciągu roku od chwili naruszenia.

Ustawodawca uregulował postępowanie w sprawach o naruszenie posiadania w art. 478-479 Kodeksu postępowania cywilnego. Przywołana regulacja przewiduje, że sąd w trakcie postępowania bada jedynie ostatni stan posiadania i fakt jego naruszenia. Co ważne, przy tym sąd nie rozpoznaje samego prawa ani dobrej wiary pozwanego. Legitymacja procesowa czynna przysługuje w takim postępowaniu wyłącznie ostatniemu posiadaczowi. Pozwanym z kolei jest każdy podmiot, który dopuścił się naruszenia posiadania oraz ten, który uzyskał korzyść z takiego stanu rzeczy. 

Źródła:

  1. System Prawa Prywatnego, Tom 4, Prawo rzeczowe, red. E.Gniewek.
  2. Prawo rzeczowe, zarys wykładu A.Brzozowski, W.J.Kocot, W.Opalski, wyd.2
  3. Komentarz do Kodeksu Cywilnego, red. dr hab. Konrad Osajda, wyd. 21.