Alfabet prawa: D jak dziedziczenie

Śmierć bliskiej osoby zawsze jest dla nas traumatycznym przeżyciem. Jednak, gdy opadną już związane z tym pierwsze emocje, należy uporządkować sprawy z zakresu prawa spadkowego. Od czego zacząć postępowanie spadkowe, gdzie się udać oraz kto, dlaczego i w jakim stopniu dziedziczy po zmarłej osobie?

Otwarcie spadku

Czym właściwie jest spadek? Są to prawa (np. własność nieruchomości) oraz obowiązki majątkowe, które należały do zmarłego. Należy pamiętać, że spadek to nie tylko aktywa, ale również pasywa, co oznacza, że w jego skład oprócz rzeczy – np. samochodu, mieszkania – wejdą również długi zmarłego, np. zaciągnięta pożyczka. Momentem otwarcia spadku jest moment śmierci spadkodawcy, a z momentem otwarcia spadku następuje nabycie spadku przez spadkobierców.

Kto i dlaczego dziedziczy po zmarłym?

Powołanym do spadku można być w dwojaki sposób – z testamentu albo ustawy. Testament ma pierwszeństwo przed ustawą (jego rodzaje opisane zostały niżej) , jednak w przypadku jego braku ustawodawca przewidział kolejność tzn. dziedziczenia ustawowego. Jak wygląda to w praktyce?

W pierwszej kolejności do dziedziczenia ustawowego powołani są zstępni – czyli dzieci – zmarłego oraz jego małżonek, jednak z tym zastrzeżeniem, że małżonek dziedziczy minimum 1/4 całości spadku. Resztę w częściach równych odziedziczą dzieci. Jeżeli spadkodawca ich nie miał, dziedziczą po nim małżonek oraz rodzice. Również tutaj ustawodawca zadbał o odpowiedni podział. W tym wypadku rodzicom zmarłego przypada po 1/4 spadku, natomiast małżonkowi 1/2. Jeżeli do dziedziczenia powołani są tylko rodzice (zmarły nigdy nie był w związku małżeńskim oraz nie posiada dzieci) przypada im po 1/2 udziału.

Sprawa nieco się komplikuje, gdy wcześniej niż spadkodawca zmarł któryś z jego rodziców bądź rodzeństwa. W tym wypadku po zmarłym rodzicu w częściach równych dziedziczy rodzeństwo, a w przypadku, gdy któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku – jego dzieci, czyli np. siostrzeniec lub bratanek zmarłego. Ustawodawca zadbał również o sytuację małżonka, który dziedziczy w zbiegu z całą rodziną zmarłego – należy mu się 1/2 udziału w spadku, a w przypadku gdy do dziedziczenia powołany jest tylko małżonek (brak dzieci, rodziców, rodzeństwa) – dziedziczy on cały spadek.

Kodeks Cywilny przewiduje jeszcze kilka innych rozwiązań jak np. dziedziczenie dziadków zmarłego w przypadku braku małżonka, dzieci, rodziców czy rodzeństwa. Ostatecznym rozwiązaniem w razie braku wszystkich wyżej wymienionych osób będzie przejęcie spadku przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego albo Skarb Państwa.

Rodzaje testamentów

Każdy z nas kojarzy testament jako kartkę papieru, gdzie zmarły dokładnie opisał co komu należy się po jego śmierci. Czy tylko tak można sporządzić testament? Ustawodawca przewidział kilka jego form:
1. Własnoręczny – napisany własnoręcznie przez spadkodawcę, opatrzony datą oraz czytelnym podpisem testatora
2. Forma aktu notarialnego – najbezpieczniejsza forma sporządzenia testamentu, podpisany oraz napisany przy notariuszu
3. Allograficzny – rzadka forma sporządzania testamentu, polega na ustnym wyrażeniu woli przy urzędniku w obecności dwóch świadków
4. Ustny – budzący najwięcej kontrowersji. W razie obawy rychłej śmierci spadkodawca może w obecności trzech pełnoletnich świadków wyrazić swoją wolę w sposób ustny.
5. Podróżny – na polskim statku powietrznym lub morskim można sporządzić testament przed jego dowódcą.
6. Wojskowy – określony w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej Testamenty opisane w punktach od 4-6 noszą nazwę szczególnych. Tracą moc po upływie 6 miesięcy od momentu ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy zwykłej (1-3).

Przyjąć czy odrzucić?

Po ustaleniu czy jesteśmy w kręgu spadkobierców ustawowych albo testamentowych czas na podjęcie decyzji co dalej? Ustawodawca w tym zakresie daje nam trzy możliwości:
1. Przyjąć spadek wprost – co wiąże się z przyjęciem aktywów jak i pasywów, czyli zarówno korzyści jak i długów
2. Przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza – polega na przyjęciu spadku z ograniczoną odpowiedzialnością, co oznacza, że sytuacja majątkowa spadkobiercy nie może ulec pogorszeniu w związku z przyjęciem spadku
3. Odrzucić spadek – odrzucamy nasz udział w spadku, a w nasze miejsce wchodzą kolejni spadkobiercy

Na wykonanie którejś z powyższych czynności ustawodawca daje nam czas 6 miesięcy od momentu kiedy dowiedzieliśmy się, że jesteśmy powołani do spadku (nie musi być to czas śmierci spadkodawcy – co więcej dla każdego ze spadkobierców ten czas może upłynąć w innym terminie, ponieważ z różnych przyczyn mogli się dowiedzieć o powołaniu do spadku w różnych odstępach czasowych np. z powodu stałego pobytu za granicą, braku kontaktu z rodziną). Jeżeli w tym czasie nie podejmiemy żadnej z wyżej wymienionych czynności, będzie to jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Gdzie się udać?

Postępowanie spadkowe można przeprowadzić w dwojaki sposób – u notariusza albo przez złożenie wniosku do sądu rejonowego, w którego okręgu mieszkamy. Postępowanie sądowe będzie tańsze, natomiast dłuższe. Z kolei sprawa u notariusza powinna zakończyć się na jednej wizycie, niestety wiąże się to z większymi kosztami.