Kiedy możliwe jest zastosowanie pouczenia?

25 lutego 2020
hello world!

Słownik języka polskiego PWN stanowi, że pouczenie to «wskazówka dotycząca postępowania, mająca często charakter upomnienia». Jakie znaczenie ma pouczenie na gruncie polskiego Kodeksu wykroczeń? Kiedy może zostać zastosowane?

Stosowanie środków pozakarnych

Zgodnie z art. 41 ustawy Kodeks wykroczeń (dalej jako „kw”), w stosunku do sprawcy czynu można poprzestać na zastosowaniu pouczenia, zwróceniu uwagi, ostrzeżeniu lub na zastosowaniu innych środków oddziaływania wychowawczego. Przewidziane w tym przepisie środki to pozakarne środki reakcji na wykroczenie podejmowane poza postępowaniem w sprawach o te czyny prowadzonym na podstawie przepisów kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia (dalej jako „kpw”), a zwane środkami oddziaływania wychowawczego.

Z przepisu tego wyprowadza się zasadę preferencji środków pozakarnych. Sprowadza się ona do wymogu zareagowania uprawnionego podmiotu na ujawnione wykroczenie. Niekoniecznie jednak odnosi się do ścigania sprawcy wykroczenia. Można bowiem ograniczyć się właśnie do środków oddziaływania wychowawczego. Decydujące znaczenie ma tu niewielki stopień szkodliwości społecznej danego wykroczenia. Mowa o takim, przy którym można uznać, że środek natury wychowawczej będzie wystarczający do wdrożenia sprawcy do poszanowania prawa.

Kto może udzielić pouczenia?

Z treści art. 41 kw wynika, że jest on skierowany do podmiotu (organu) ujawniającego wykroczenie, który może poprzestać na zastosowaniu wskazanych środków, jeżeli leżą one w jego kompetencji. Może również wystąpić do innego właściwego podmiotu (organu) o ich zastosowanie. Odbędzie się to bez kierowania do sądu wniosku o ukaranie, czyli oskarżenia danej osoby o popełnienie wykroczenia. Przepis wymienia jako środki oddziaływania wychowawczego:

  1. pouczenie,
  2. zwrócenie uwagi,
  3. ostrzeżenie,
  4. inne środki.

Z wewnętrznych przepisów policji wynika, iż sięgając po taki środek, policjant powinien mieć na uwadze takie okoliczności jak przywrócenie stanu poprzedniego, naprawienie szkody, przeproszenie pokrzywdzonego czy podjęcie wykonania zaniechanego obowiązku. Tak wynika z przepisów zarządzenia nr 323 Komendanta Głównego Policji z dnia 26 marca 2008 r. w sprawie metodyki wykonywania przez Policję czynności administracyjno-porządkowych w zakresie wykrywania wykroczeń oraz ścigania ich sprawców. Wydaje się jednak, że decydujące znaczenie powinna mieć ocena nikłej szkodliwości społecznej zachowania, z której wynika, iż surowsza reakcja na dany czyn nie jest konieczna.

Pouczenie - nikła szkodliwość społeczna

Tym samym przykładowo policjant czy strażnik miejski (gminny) nie musi stosować od razu mandatu czy spisywać danych sprawcy w celu wystąpienia do sądu z oskarżeniem. Może bowiem poprzestać na zwróceniu uwagi, pouczeniu czy ostrzeżeniu sprawcy. Takie sposoby reakcji na wykroczenie są tu możliwe. Sytuacja ta dotyczy drobnych naruszeń, o nikłej wręcz szkodliwości. Takich, gdzie nawet grzywna przewidziana w trybie mandatowym stanowiłaby reakcję zbyt surową.

Mogą jednak się tu pojawić także inne środki, niekiedy bardziej dolegliwe (np. z kodeksu pracy, z regulaminów pracy czy postępowań dyscyplinarnych). I tak, np. art. 108 § 2 Kodeksu pracy przewiduje upomnienie, naganę, ale i karę pieniężną m.in. za spożywanie przez pracownika alkoholu w czasie pracy, a jest to jednocześnie wykroczenie z art. 43(1) ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałanie alkoholizmowi. Nie wyklucza się również zwolnienia pracownika bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia w ten sposób podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy).

Postępowania dyscyplinarne

Z kolei w wielu ustawach zakłada się postępowanie dyscyplinarne wobec określonych grup społecznych, których ustawy te dotyczą, za „uchybienie godności” danego zawodu (np. art. 80 ustawy Prawo o adwokaturze, czy art. 139 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym – odnośnie do nauczycieli akademickich) albo danej grupy (np. art. 211 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym – odnośnie do studentów), a będzie nim z założenia także wspomniane spożywanie alkoholu w pracy (w budynku uczelni).

Ujawnienie tego rodzaju wykroczeń doprowadzi do określonego ukarania dyscyplinarnego. Podmiot ujawniający ten czyn, jak też inny organ w ramach owego zawodu czy owej grupy, może na tym poprzestać. Może bowiem uznać taką reakcję za wystarczającą. To samo może dotyczyć organu ścigania wykroczeń. Przykładowo, policjant, który dostrzega będącego pod wpływem alkoholu studenta wychodzącego z uczelni lub pracownika opuszczającego zakład pracy, postanawia go zatrzymać. Następnie doprowadza do odpowiedniego podmiotu na uczelni lub w zakładu pracy. Nie podejmuje przy tym dalszych kroków w celu ścigania czynu jako wykroczenia. Organy pracodawcy lub uczelni stosują natomiast odpowiednie przepisy porządkowe lub dyscyplinarne.

Zostałem pouczony – nie trafię do sądu?

Zastosowanie wobec sprawcy środka oddziaływania wychowawczego nie musi jednak oznaczać, że sprawa ta nie trafi do sądu. Sam pracodawca, ujawniwszy spożywanie alkoholu w pracy czy umyślne zniszczenie jego rzeczy albo drobną kradzież, może – niezależnie od możliwości wskazanych w przytoczonym przepisie z kodeksu pracy – powiadomić o tym np. policję. Ta z kolei skieruje wniosek o ukaranie do sądu. Gdyby zaś kierując się preferencją środków pozakarnych i uznając środki podjęte w zakładzie pracy za wystarczające, tego nie uczyniła, może to zrobić pokrzywdzony danym czynem. W takich wypadkach sąd, a przed rozprawą – prezes sądu, jeżeli uzna, iż zastosowane uprzednio środki wychowawcze są wystarczającą reakcją na wykroczenie, mogą odmówić wszczęcia postępowania, a wszczęte umorzyć. W przeciwnym razie sprawa nabierze właściwego toku procesowego.

Pouczenie - wątpliwości interpretacyjne

Przepis art. 41 kw, w wyniku dokonywanych na przestrzeni lat zmian, nie jest jasno sformułowany. W szczególności nie jest oczywiste, jaki organ może „poprzestać na zastosowaniu pouczenia”. Należy przyjąć, że takie uprawnienia przysługują sądowi. Nie jest już jednak pewne, czy przysługują one również oskarżycielowi publicznemu albo organom administracji rządowej lub samorządowej bądź innym organom, które mają uprawnienia do występowania w charakterze oskarżyciela publicznego (art. 17 § 3 kpw), oraz czy środki te mogą być stosowane w postępowaniu mandatowym zamiast kary. Nie jest też wiadome, jakie mogą być „inne środki oddziaływania wychowawczego”, które wskazano w tym przepisie. Wskazane wątpliwości wynikają z przeredagowania pierwotnego tekstu art. 41 kw.

chevron-down
Copy link