Prowokacja w prawie karnym

25 lipca 2019
/

Ustawa Kodeks karny (dalej jako „kk”) reguluje zasady ponoszenia odpowiedzialności karnej prowokatora, czyli osoby, która nakłania inną osobę do popełnienia przestępstwa. Charakterystyczne dla tej instytucji jest to, że działanie prowokującego ma na celu wyłącznie to, aby przeciwko osobie nakłanianej skierować postępowanie karne. Zgodnie z art. 24 kk prowokator odpowiada jak za podżeganie.

Zachowanie prowokatora

Działanie prowokatora polega na nakłanianiu innej osoby do popełnienia czynu zabronionego.   Zachowanie to jest najbardziej zbliżone do podżegania (art. 18 § 2 kk). Prowokator nie musi jednak chcieć, by inna osoba dokonała czynu zabronionego. Za istotne należy uznać, że celem jego działań jest skierowanie przeciwko osobie nakłanianej postępowania karnego. W języku potocznym błędnie używa się określenia „prowokacja” do działania podjętego bez takiego zamiaru, polegającego wyłącznie na wyzywającym zachowaniu. Jednak brak takiego celu wyklucza możliwość traktowania go jako prowokacji (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 21 września 2000 r., sygn. II AKa 152/00). Na przykład przy prowokacji do przyjęcia korzyści majątkowej (łapówka) zachowanie prowokatora może polegać na umyślnym stworzeniu sytuacji powodującej możliwość wzięcia łapówki w celu późniejszego ujawnienia osoby jej przyjmującej. Istota zachowania prowokatora sprowadza się więc nie tylko do skutecznego nakłonienia innej osoby do dokonania czynu zabronionego, ale nawet do samego sprowokowania jej do takiego działania.

Prowokacja a podżeganie

Podstawowym kryterium odróżniającym podżeganie od prowokacji jest cel przyświecający nakłanianiu do popełnienia przestępstwa. W przypadku prowokacji mamy do czynienia z dążeniem do skierowania przeciwko osobie nakłanianej postępowania karnego. Natomiast w przypadku podżegania czy sprawstwa polecającego celem jest samo doprowadzenie do popełnienia określonego przestępstwa przez osobę nakłanianą. Właśnie z uwagi na tę specyficznie ukierunkowaną stronę podmiotową zachowanie prowokatora odróżnia jego działania od działań podżegacza i sprawcy polecającego.

Odpowiedzialność prowokatora

Zgodnie z art. 24 kk prowokator odpowiada jak za podżeganie. Sformułowanie to wskazuje na podstawę ustawowego zagrożenia przewidzianego za prowokację, odsyłając do przepisów regulujących podżeganie, nakazujących wymierzyć za ten czyn karę w granicach ustawowego zagrożenia przewidzianego za sprawstwo czynu zabronionego, do popełnienia którego prowokator nakłaniał.

Z uwagi na wysoce naganną moralnie rolę prowokatora wyłączono możliwość zastosowania wobec niego dobrodziejstw wynikających z przepisów art. 22 i art. 23 kk, mimo zaistnienia sytuacji w nich wskazanych. Oznacza to, że do prowokatora nie stosuje się postanowień o złagodzeniu odpowiedzialności karnej w wypadku usiłowania nieskutecznego (art. 22 kk), ani o wyłączeniu odpowiedzialności ze względu na czynny żal (art. 23 § 1 kk.). Z praktycznego punktu widzenia konstrukcja odpowiedzialności za prowokację nie różni się więc od konstrukcji podżegania.

Przeczytaj również:
Nadzwyczajne złagodzenie kary – kiedy może mieć zastosowanie?

Prowokacja organów ścigania

Odpowiedzialność za prowokację na zasadach określonych w art. 24 kk wyłączona jest przez regulacje zawarte w ustawach szczególnych, określających zasady funkcjonowania organów powołanych do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców, a zatem w sytuacjach, gdy prowokator działa w ramach przysługujących mu uprawnień lub obowiązków. Uprawnienia takie znajdują się m.in. w przepisach ustawy o Policji, ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego czy ustawy o Agencji Wywiadu. Przykładowo, zgodnie z art. 19a ust. 1 ustawy o Policji, prowokację stanowi „dokonanie w sposób niejawny nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej". Prowokacją może być także złożenie propozycji nabycia, zbycia lub przejęcia wymienionych przedmiotów, a także przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej (tzw. zakup kontrolowany, kontrolowane wręczenie korzyści majątkowej – art. 19a ust. 1 ustawy o Policji).

Te szczególne regulacje mają na celu wykrywanie sprawców najpoważniejszych przestępstw, w tym zwłaszcza tych popełnianych w ramach zorganizowanych grup przestępczych. Należy podkreślić, że w takich sytuacjach warunkiem legalności prowokacji jest brak działania funkcjonariusza stosującego tę metodę w celu skierowania postępowania karnego przeciwko osobie prowokowanej. Akcje te prowadzone są z reguły z zamiarem zebrania dowodów przeciwko osobie podejrzewanej o dopuszczanie się przestępstw.

Pomoc prowokacyjna

Odrębnym zagadnieniem jest kwestia tzw. prowokacyjnej pomocy. Polega ona na udzieleniu pomocy lub ułatwianiu innej osobie dokonania czynu zabronionego w zamiarze skierowania przeciwko sprawcy postępowania karnego. W tych sytuacjach podstawę odpowiedzialności karnej stanowić może przepis art. 18 § 3 kk (pomocnictwo). W przypadku pomocy prowokacyjnej nie istnieją także przeszkody, aby w stosunku do tego, kto w celu skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego ułatwił jej popełnienie czynu zabronionego, a następnie zapobiegł jego dokonaniu lub dobrowolnie starał się zapobiec, zastosować przewidziane w art. 23 § 1 i 2 kk nadzwyczajne złagodzenie kary lub nawet odstąpienie od jej wymierzenia. Zatem prowokator-pomocnik, który dobrowolnie zapobiegnie dokonaniu czynu zabronionego lub podejmie starania, by mu zapobiec, korzysta z przywileju określonego w art. 23 kk. Nie jest on jednak prowokatorem w rozumieniu art. 24 kk.