Encyklopedia Prawa - Renta

3 stycznia 2020
hello world!

„Renta” to pojęcie występujące w różnych aktach prawnych i mające różne znaczenia normatywne. Zawsze jednak – z jednym drobnym wyjątkiem – oznacza świadczenie okresowe wypłacane uprawnionemu z tytułu jego złej sytuacji zdrowotnej czy materialnej. Rentę przede wszystkim przyznaje ZUS. W niektórych przypadkach płatnikiem może być także osoba fizyczna.

Renta z tytułu niezdolności do pracy

Pierwsza myśl o rencie kieruje nas w stronę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Większość osób kojarzy bowiem rentę ze świadczeniem wypłacanym osobie niezdolnej do pracy z powodu choroby czy niepełnosprawności. Przyznanie renty jest najczęściej konsekwencją jakiegoś wypadku, którego skutkiem jest istotny uszczerbek na zdrowiu wykluczający trwale bądź okresowo możliwość zarobkowania.

Renta w tym rozumieniu przyznawana jest na podstawie przepisów Działu III Rozdziału I ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przesłankami warunkującymi uzyskanie tego uprawniania jest – poza wspomnianą już niezdolnością do pracy – posiadanie statusu ubezpieczonego, legitymowanie się odpowiednim stażem ubezpieczeniowym czy okresami składkowymi i nieskładkowymi.

Renta z tytułu niezdolności do pracy może mieć charakter stały albo okresowy. Wszystko zależy od tego, czy w konkretnym przypadku niezdolność do pracy ubezpieczonego ma szansę ustać. W pewnych sytuacjach przyznana może zostać także renta szkoleniowa. Będzie tak, gdy poszkodowany nie utracił zdolności do jakiejkolwiek pracy, ale ze względu na swoje schorzenie musi przekwalifikować się zawodowo. Otrzyma on wtedy wsparcie od państwa na 6 miesięcy (czas ten może być wyjątkowo wydłużony do 3 lat).

Renta rodzinna

Odrębnym rodzajem świadczenia okresowego, lecz wynikającym również z przepisów powyższej ustawy, jest renta rodzinna. Zgodnie z art. 65 ust.1 tejże ustawy przysługuje ona uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Jest to więc rodzaj instytucjonalnego wsparcia dla najbliższych na wypadek śmierci osoby ubezpieczonej. Dotyczy ona jednak wyłącznie krewnych zmarłego, który pobierał już emeryturę czy rentę albo mógł pobierać któreś z tych świadczeń.

Zgodnie z art. 67 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, do renty rodzinnej uprawnieni są – po spełnieniu warunków z art. 68-71 – następujący członkowie rodziny ubezpieczonego:

  • jego dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione,
  • przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka,
  • małżonek (wdowa i wdowiec).

Renta rodzinna przyznawana jest w wysokości:

  • dla jednej osoby uprawnionej – 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu z tytułu emerytury albo renty,
  • w przypadku dwóch osób uprawnionych – 90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu,
  • dla trzech lub więcej osób uprawnionych – 95% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu.

Renta socjalna

Świadczenie okresowe kolejnego rodzaju przysługuje na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 roku o rencie socjalnej. Mają na nie szansę osoby pełnoletnie całkowicie niezdolne do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało:

  • przed ukończeniem 18. roku życia,
  • w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25. roku życia,
  • w trakcie kształcenia w szkole doktorskiej, studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.

Renta socjalna stanowi więc wsparcie dla osób, które w okresie dzieciństwa czy nauki utraciły szansę na przyszłe zarobkowanie z powodu choroby albo zdarzenia losowego. Nawet jeśli niezdolność do pracy powstała we wczesnym okresie życia poszkodowanego, świadczenie może przysługiwać aż do śmierci. Warunkiem jest tutaj brak perspektyw na odzyskanie możliwości zarobkowania.

Renta z tytułu uszkodzenia ciała albo rozstroju zdrowia na podstawie przepisów kodeksu cywilnego

Do wypłaty tego świadczenia zobowiązane nie jest państwo, lecz podmiot prywatny. Konkretnie chodzi tutaj o sprawcę czynu niedozwolonego, na skutek którego doszło do uszkodzenia ciała albo rozstroju zdrowia. W praktyce najczęściej takie zdarzenie stanowi wypadek drogowy. Kierowca, który zostanie uznany za winnego, musi zapłacić poszkodowanemu stosowne odszkodowanie. Przede wszystkim jest on zobowiązany do zwrotu kosztów leczenia oraz pokrycia wszystkich innych wydatków będących w związku przyczynowym ze szkodą.

Czasami jednak jednorazowe odszkodowanie nie jest wystarczające. W przypadku skomplikowanego urazu leczenie może trwać dużo dłużej niż najbardziej przewlekłe postępowanie sądowe. Często też zdarza się, że poszkodowany będzie ponosił skutki wypadku do końca życia. Jest tak chociażby w przypadku amputacji kończyn, która powoduje trwałą niezdolność do pracy czy konieczność wymiany zużytych protez.

Jako że sprawca wypadku ponosi odpowiedzialność nawet za te najdalej rozciągnięte w czasie skutki, ustawodawca zdecydował się przenieść instytucję renty z przepisów publicznych do ustawy Kodeks cywilny (dalej jako; KC).


Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty.

art. 444 §1 KC


W przeciwieństwie do ustawy emerytalnej, tutaj renta przysługuje nie tylko w przypadku utraty zdolności do pracy, ale również, gdy:

  • zwiększyły się potrzeby poszkodowanego (np. wspomniane cykliczne wymiany protez),
  • zmniejszyły się widoki powodzenia na przyszłość (np. realna utrata możliwości uzyskania konkretnego wykształcenia, co przekłada się na niższe zarobki).

Umowa renty

KC przewiduje również rentę jako rodzaj kontraktu nazwanego. Oznacza to, że dowolne osoby mogą umówić się, że jedna z nich będzie okresowo dotowała drugą.


Przez umowę renty jedna ze stron zobowiązuje się względem drugiej do określonych świadczeń okresowych w pieniądzu lub w rzeczach oznaczonych tylko co do gatunku.

art. 903 KC


Co ciekawe, przedmiotem świadczenia tytułem umownej renty nie muszą być pieniądze. Przekazywać uprawnionemu można również rzeczy oznaczone co do gatunku, czyli – przykładowo – zboże czy drewno na opał. Co więcej, renta cywilna może być ustanowiona za wynagrodzeniem. Wtedy stosuje się do niej przepisy dotyczące umowy sprzedaży.

Renta planistyczna

Okazuje się również, że przedstawiciele doktryny prawniczej dość zaskakująco mianem renty określają jedno ze świadczeń jednorazowych płatnych przez osobę prywatną na rzecz państwa. Renta planistyczna, bo o niej mowa, nie spełnia więc potocznych przesłanek tego pojęcia. Trudno więc zrozumieć powody posługiwania się nim w orzeczeniach sądowych i komentarzach.

Według wprowadzającej to świadczenie ustawy z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym renta planistyczna to opłata za zwiększenie wartości nieruchomości z powodu uchwalenia albo zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Może bowiem zdarzyć się tak, że wartość zbywcza gruntu wzrośnie z uwagi chociażby na zmianę jego przeznaczenia z leśnego na budowlane. W takim wypadku, jeśli właściciel zdecyduje się sprzedać taką działkę, wójt (burmistrz albo prezydent miasta) będzie mógł zwrócić się o część zysku z takiej transakcji. Ma na to 5 lat od dnia wejścia w życie nowych zapisów planu zagospodarowania przestrzennego.

Renta planistyczna jest procentowo z góry określana w treści miejscowego planu. Nie może być ona jednak wyższa niż 30% wzrostu wartości danej nieruchomości. Ostateczną kwotę oblicza się poprzez pomnożenie wartości procentowej ustalonej przez gminę oraz różnicy między nową a dotychczasową wartością gruntu.

chevron-down
Copy link