Alfabet prawa: S jak separacja

Instytucja separacji została uregulowana w art. 611-616 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podkreślić trzeba, że separacja prawna różni się od separacji faktycznej. Ta druga polega na oddzielnym zamieszkiwaniu małżonków bez przeprowadzenia postępowania sądowego i nie wywołuje żadnych skutków w sferze ich praw i obowiązków. Separacja orzekana przez sądy nie jest warunkiem koniecznym do ewentualnego późniejszego orzeczenia rozwodu, a także rozwód nie jest obowiązkowym następstwem separacji.

Rozkład więzi wiążących małżonków

Orzeczenie separacji następuje, gdy pomiędzy małżonkami doszło do zupełnego rozkładu pożycia w trzech sferach – uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. W przeciwieństwie do postępowania rozwodowego, nie musi dojść do trwałości, czyli nieodwracalności rozkładu pożycia. Warto wspomnieć uchwałę Sądu Najwyższego[1], w której pojęcie pożycia małżeńskiego i przesłanki jego rozkładu zostały szczegółowo omówione w kontekście orzekania o rozwodzie. Uchwała ta może być pomocna przy analizie separacji, gdyż w tym zakresie orzekanie następuje w podobny sposób. Sąd Najwyższy orzekł, że w zasadzie ustanie któregokolwiek z elementów wspólnoty należy uznać za objaw rozkładu pożycia. Chociaż ustanie więzi fizycznej i gospodarczej może wynikać z okoliczności niezależnych od małżonków (np. ze względu na długotrwały wyjazd służbowy, czy pobyt w szpitalu).

Tymczasem ustanie więzi duchowej zawsze będzie objawem rozkładu pożycia, chociaż nie zawsze będzie przejawiało się we wrogim, czy choćby niechętnym stosunku do siebie. Dążenie do zachowania relacji, czy utrzymywania kontaktów może bowiem następować ze względu na dobro wspólnych dzieci.

Orzeczenie separacji powoduje skutki podobne jak w przypadku rozwodu, z tym, że:

małżeństwo trwa nadal i nie można zawrzeć nowego,

– małżonek, który przyjął nazwisko drugiego, nie może powrócić do wcześniejszego,

– małżonkowie w dalszym ciągu są zobowiązani do udzielania sobie wzajemnej pomocy materialnej, duchowego i psychicznego wsparcia, okazywania zainteresowania.

Separacja wiąże się z ustaniem pożycia małżeńskiego, jednakże w przeciwieństwie do rozwodu jest to stan odwracalny. Może to nastąpić wyłącznie na mocy ponownego orzeczenia sądu wydanego na podstawie zgodnego żądania małżonków.

Pomimo ustania powyższych więzi, sąd nie orzeknie separacji, jeżeli na jej skutek mogłoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków, albo jeżeli z innych względów orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ustawa nie wyjaśnia żadnego z tych pojęć ani nie podaje przykładów sytuacji, gdy powinny znaleźć zastosowanie.

Dobro wspólnych małoletnich dzieci

Pojęcie dobra dziecka przejawia się w różny sposób, składa się na nie wiele czynników, odmiennych w zależności od sytuacji, jaka występuje w danej rodzinie. Przy orzekaniu rozwodu sąd także bierze pod uwagę tę przesłankę, jednakże kryteria oceny są wówczas surowsze, gdyż separacja może stanowić stan przejściowy, a rozwód jest definitywnym rozwiązaniem małżeństwa. Rozpad rodziny zawsze stanowi zmianę w życiu dziecka, a dobro dziecka przemawia za tym, by wychowywało się ono w rodzinie pełnej i dobrze funkcjonującej.

Dlatego też przy ocenie, czy wraz z orzeczeniem separacji dobro małoletnich dzieci nie ucierpi nadmiernie, sąd będzie porównywał ich aktualną sytuację z sytuacją potencjalną, jaka może wystąpić po orzeczeniu separacji[2]. Sąd może nie orzec separacji, gdy ustali, że rozdzielenie małżonków po separacji nie pozwoli na zaspokojenie materialnych czy psychicznych potrzeb dzieci, w takim stopniu jaki ma to miejsce obecnie. Badając sytuację rodziny, sąd będzie brał pod uwagę dotychczasowe stosunki dziecka z rodzicami, jego stan zdrowia, stopień wrażliwości, czy wiek dziecka[3]. Podobnie jak w sprawach rozwodowych, powyższe kwestie sąd ustala w oparciu o opinię biegłego, np. psychologa.

Przepis odnoszący się do dobra dzieci dotyczy wyłącznie wspólnych małoletnich dzieci małżonków. Za wspólne małoletnie dzieci uważa się zatem:

– dzieci pochodzące z małżeństwa,

– dzieci przysposobione przez oboje małżonków,

– dzieci pochodzące od jednego z małżonków, a przysposobione przez drugiego,

– dzieci pozamałżeńskie, co do których nastąpiło uznanie ojcostwa albo ustalenie ojcostwa.

W związku z tym sąd nie będzie oceniał:

– dobra dzieci pełnoletnich, nawet, gdy ich stan zdrowia mógłby wymagać opieki ze strony obojga rodziców,

– dobra małoletnich dzieci, które pochodzą od jednego z małżonków, ale wychowywane były przez oboje,

– dobra dzieci poczętych, ale nienarodzonych.

Zasady współżycia społecznego

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w rozważaniach dotyczących rozwodu, ale adekwatnych do spraw o orzeczenie separacji, kwestię niedopuszczalności rozwodu ze względu na rażące pokrzywdzenie współmałżonka należy oceniać w świetle zasad humanitaryzmu, z właściwym uwzględnieniem czasu trwania małżeństwa, rozkładu jego ciężarów, sytuacji obojga małżonków, a w szczególności ich wieku, stanu zdrowia, zdolności do zaspokajania potrzeb osobistych i innych okoliczności, mogących charakteryzować materialne i moralne warunki życiowe obojga małżonków[4].

Pojęcie zasad współżycia społecznego jest bardzo szerokie i nie posiada definicji wyrażonej w ustawie. Przez zasady współżycia społecznego rozumiemy to, jak inni ludzie ocenią (zaakceptują czy skrytykują) dane zachowanie w określonych okolicznościach ze względu na to, czy zachowanie to przyczyni się do sprawiedliwego dobra innych ludzi. Przykładowo sądy mogą nie orzec separacji, gdy:

– jedno z małżonków jest nieuleczalnie chore i wymaga troski oraz pomocy duchowej i materialnej drugiego,

– wspólne pełnoletnie, ale jeszcze niesamodzielne lub niepełnosprawne dzieci potrzebują pomocy lub stałej opieki,

– sprzeciwia się temu dobro wspólnego nienarodzonego dziecka,

– uzyskanie separacji ma na celu jedynie uzyskanie rozdzielności majątkowej.

Jak widać z powyższych przykładów, kwestie niepodlegające ocenie z uwagi na dobro dzieci, mogą stanowić przeszkodę orzeczenia separacji z uwagi na to, że byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Oczywiście nie da się stworzyć pełnego katalogu wszystkich sytuacji, które będą przemawiały za albo przeciwko orzeczeniu rozwodu. Za każdym razem okoliczności te będzie ustalał sąd, zarówno poprzez przesłuchanie małżonków, jak i ewentualnie świadków, czy na podstawie opinii biegłego.

Postępowanie przed sądem

Postępowanie w sprawie orzeczenia separacji może się toczyć w dwóch trybach w zależności od tego, czy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci. Jeżeli nie mają, a jednocześnie oboje zgodnie chcą orzeczenia separacji i żadne z nich nie żąda orzeczenia o winie rozkładu pożycia, wówczas składa się wniosek, a postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym. Wyrażenie zgodnego żądania może nastąpić poprzez:

– złożenie jednego wniosku podpisanego przez nich oboje lub ich pełnomocników,

– złożenie przez małżonków dwóch oddzielnych wniosków,

– złożenie wniosku przez jednego z małżonków z załączonym pisemnym oświadczeniem drugiego, że wniosek ten popiera,

– poparcie wniosku na rozprawie przez małżonka, który nie złożył wniosku poprzez złożenie oświadczenia na rozprawie lub w odpowiedzi na wniosek.

W razie cofnięcia przez jednego z małżonków zgody na orzeczenie separacji, postępowanie nieprocesowe nie przekształca się w postępowanie procesowe o orzeczenie separacji na żądanie jednego z małżonków, ani w postępowanie o rozwód. Konieczne jest natomiast wszczęcie nowego postępowania o separację albo rozwód.

Sprawy o orzeczenie separacji rozpoznaje sąd okręgowy w składzie jednoosobowym, tj. bez udziału ławników. Opłata od wniosku wynosi 100 zł.

Postanowienie o separacji

Wydanie postanowienia o separacji następuje po przeprowadzeniu rozprawy. W toku postępowania sąd nakłania małżonków do pojednania. Jeżeli pojednanie nie nastąpi, a odroczenie rozprawy nie byłoby celowe, sąd przystępuje do rozpoznania sprawy. Podobnie jak w przypadku rozwodu, sąd może skierować małżonków do mediacji lub zawiesić postępowanie, jeżeli nabierze przekonania, że istnieje szansa na utrzymanie pożycia małżeńskiego. Zawieszenie postępowania może nastąpić tylko raz w toku postępowania i może być połączone ze skierowaniem małżonków do mediacji.

Jeśli natomiast separacji żąda tylko jeden z małżonków, małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci lub któreś z małżonków domaga się orzeczenia o winie w rozkładzie pożycia, rozpoznanie sprawy następuje w trybie procesowym. Orzekanie następuje również przed sądem okręgowym, z tym, że sąd orzeka w składzie trzyosobowym – jeden sędzia zawodowy i dwóch ławników. Opłata od pozwu wynosi 600 zł. Także w tym wypadku może nastąpić skierowanie małżonków do mediacji. Jeżeli jedno z małżonków żąda separacji, a drugie rozwodu, sąd weźmie pod uwagę okoliczności niezbędne dla orzekania w obu tych sprawach. Oznacza to, że gdy orzeczenie rozwodu okaże się dopuszczalne, sąd orzeknie rozwód. Gdyby natomiast orzeczenie rozwodu było niedopuszczalne, ale żądanie separacji było uzasadnione, sąd orzeknie separację.

Podsumowanie

Istnieje wiele podobieństw pomiędzy separacją a rozwodem. Rozpatrując zagadnienie separacji można z powodzeniem sięgać do orzecznictwa wydanego na gruncie spraw rozwodowych, jednakże zawsze należy pamiętać o wspomnianych wyżej różnicach, jak brak konieczności trwałego rozkładu pożycia, czy możliwość złożenia zgodnego wniosku o orzeczenie separacji w postępowaniu nieprocesowym. Wszczęcie postępowania nie będzie także stanowić szybszego ani tańszego sposobu uzyskania rozwodu, gdyż w istocie małżonkowie nie uzyskają podstawowego skutku, jakim jest rozwiązanie małżeństwa.

Ponadto sposób rozpatrywania sprawy w postępowaniu procesowym będzie podobny jak w przypadku rozwodu. Spowoduje to, że jego czas trwania będzie zbliżony, szczególnie, jeśli małżonkowie domagaliby się orzeczenia o winie, rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej nad wspólnym dzieckiem, czy zasądzenia alimentów, konieczne będzie powołanie podobnych dowodów i wniesienie takiej samej opłaty sądowej w wysokości 600 zł.

 

[1] Uchwała SN z dnia 28 maja 1955 r., sygn. akt I CO 5/55.

[2] Orzeczenie SN z dnia 8 grudnia 1951 r., sygn. akt C 259/51.

[3] Orzeczenie SN z dnia 20 listopada 1952, sygn. akt C 600/52.

[4] Uchwała SN z dnia 18 marca 1968 r., sygn. akt III CZP 70/66.