Pierwsza skarga nadzwyczajna rozpoznana

3 kwietnia 2019
/

Niemal rok trzeba było zaczekać na rozpoznanie przez Sąd Najwyższy pierwszej skargi nadzwyczajnej. Postanowienie z dnia 28 marca 2019 roku (I NSNc 1/19) to prawdziwy chrzest tej nowej instytucji prawnej. Sędziowie z Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych uchylili prawomocne od 19 lat orzeczenie Sądu Rejonowego w Biłgoraju o stwierdzeniu nabycia spadku.

Niewielka liczba spraw dzięki selekcji RPO i Prokuratora Generalnego

Przypomnijmy, że skarga nadzwyczajna to nieznany do 2018 roku środek zaskarżenia. Jego celem jest umożliwienie ponownego rozpoznania dawno i prawomocnie zakończonych postępowań, jeśli przy procedowaniu doszło do rażącego naruszenia prawa.

Do tej pory tę instytucję wykorzystano jedynie kilka razy, chociaż zainteresowanie nią ze strony obywateli wydaje się być duże. Niewielka liczba spraw na wokandzie wynika z ograniczonego kręgu uprawnionych do wniesienia skargi. Bez ograniczeń może robić to jedynie Prokurator Generalny oraz Rzecznik Praw Obywatelski. To oni dokonują więc wstępnej selekcji spraw i nadają bieg tylko tym, które mają największe szanse powodzenia.

Biłgorajski sąd naruszył zasadę powagi rzeczy osądzonej

Z tego powodu dopiero po roku od wejścia w życie nowych przepisów Sąd Najwyższy wydał pierwsze merytoryczne rozstrzygnięcie. Skarga dotyczyła dwóch sprzecznych ze sobą rozstrzygnięć w sprawie stwierdzenia nabycia spadku. Biłgorajskii Sąd Rejonowy dwukrotnie zajął się kwestią spadkobrania po tej samej osobie – w 1995 oraz 2000 roku. Doszło więc do wydania drugiego orzeczenia mimo stanu powagi rzeczy osądzonej. Rażące naruszenie prawa zauważył w tym przypadku Rzecznik Praw Obywatelskich. W swoim wystąpieniu podniósł, że doszło do uchybień w zakresie konstytucyjnego prawa do sądu oraz zasady zaufania obywateli do państwa.

Sędziowie zgodzili się z tym poglądem. Zdecydowali, że orzeczenie z 2000 roku powinno zostać uchylone na podstawie art. 89 ustawy o Sądzie Najwyższym. Zgodnie z tym przepisem skarga nadzwyczajna może być skutecznie wniesiona, Jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Do tego, musi wystąpić jedna z następujących sytuacji:

  • prawomocne orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka określone w Konstytucji lub
  • prawomocne orzeczenie narusza prawo w sposób rażący, lub
  • zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu, który wydał prawomocne orzeczenie z treścią zebranego materiału dowodowego.

W przedmiotowej sprawie bez wątpienia doszło do rażącego naruszenia prawa. W żadnym wypadku nie jest bowiem możliwe ponowne rozpatrzenie tej samej sprawy, gdyż godzi to w zasadę powagi rzeczy osądzonej. Mamy tutaj również do czynienia z naruszeniem praw konstytucyjnych, a to prawa do sądu, pewności obrotu prawnego i zasady zaufania obywateli do państwa.

Skarga nadzwyczajna pomaga obywatelom

Pokrzywdzona w tym zakresie jest przede wszystkim osoba, która została uznana za spadkobiercę jedynie w pierwszym z rozstrzygnięć. Ponadto wobec istnienia dwóch sprzecznych ze sobą orzeczeń, prawowici spadkobiercy nie mogli rozporządzać majątkiem wchodzącym w skład masy spadkowej. Nie było szans chociażby na sprzedanie nieruchomości, gdyż kręgu spadkobierców nie ustalono prawidłowo formalnie. Żaden notariusz nie zdecydowałby się na sporządzenie aktu bez pewności co do stron umowy.

Przedstawiciel Rzecznika Praw Obywatelskich stwierdził, że skarga nadzwyczajna jest jedynym ratunkiem w tego typu sprawach. Gdyby ten środek zaskarżenia nie istniał, nie byłoby prawnej możliwości usunięcia z obrotu jednego z dwóch sprzecznych ze sobą i prawomocnych orzeczeń. W przedmiotowej sprawie nigdy nie uregulowano by kwestii dziedziczenia. Za błędy sądu do końca życia odpowiadaliby więc spadkobiercy.

Zdaniem skarżącego trudno o bardziej jaskrawy przykład zasadności istnienia skargi nadzwyczajnej. Jeśli instytucja ta będzie wykorzystywana wyłącznie do rozstrzygania tego rodzaju spraw, zostanie w przyszłości zapewne oceniona pozytywnie – jako niosąca pomoc obywatelom.