Skarga pauliańska – cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia prawa

ENCYKLOPEDIA PRAWA

SKARGA PAULIAŃSKA

Niejednokrotnie zdarza się tak, że wierzyciel nie może wyegzekwować wierzytelności ze względu na niewłaściwe gospodarowanie swoim majątkiem przez dłużnika. Skutkom takich sytuacji zapobiegać ma instytucja skargi pauliańskiej, która została uregulowana w art. 527-534 kodeksu cywilnego.


Działając w imieniu własnym wnoszę o (…) uznanie za bezskuteczną wobec powoda (…) umowy darowizny z dnia (…) zawartej przed notariuszem (…) pomiędzy (…) a pozwanym (…) dotyczącej nieruchomości położonej we (…), dla której Sąd Rejonowy dla (…) prowadzi księgę wieczystą pod numerem (…)

Fragment skargi pauliańskiej


Czym jest skarga pauliańska?

Istota skargi pauliańskiej sprowadza się do ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Skorzystanie z tej instytucji prowadzi do wydania orzeczenia, w którym stwierdza się względną bezskuteczność czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią w stosunku do wierzyciela, którego sytuacja uległa pogorszeniu wskutek tej czynności. Aby jednak skorzystać z ochrony, dłużnik musi działać ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Ponadto osoba trzecia musi mieć świadomość takiego działania lub możliwość, przy zachowaniu należytej staranności, dowiedzenia się o tym. Można więc śmiało stwierdzić, że instytucja skargi pauliańskiej ma na celu zabezpieczenie wierzyciela przed nielojalnymi zachowaniami dłużnika. Actio Pauliana przełamuje więc zasadę, w myśl której wierzyciel może dążyć do zaspokojenia się wyłącznie z masy majątkowej dłużnika. 

Skarga pauliańska i przesłanki jej ochrony 

Możliwość skorzystania z ochrony pauliańskiej zależy od spełnienia przesłanek, które określone są w art. 527 k.c. Zgodnie z nim:

  • Wierzyciel musi posiadać prawnie chronioną wierzytelność w stosunku do dłużnika, 
  • Dłużnik dokonał czynności prawnej ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, w wyniku której dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w większym stopniu,
  • W wyniku czynności prawnej osoba trzecia uzyskała korzyść o charakterze majątkowym,
  • Osoba trzecia działała w złej wierze.

Skarga pauliańska – kiedy można z niej skorzystać?

Aby skorzystać więc z ochrony pauliańskiej, wierzytelność musi być zaskarżalna. Oznacza to, że wierzytelność musi nadawać się do dochodzenia przed lub innym organem państwowym. Niemożliwe będzie więc skorzystanie ze skargi pauliańskiej, w przypadku gdy roszczenie zostało przedawnione. Należy podkreślić, że nie jest konieczne, aby wierzytelność była już wymagalna. Innymi słowy, ze skargi pauliańskiej będzie można skorzystać także wtedy, gdy nie upłynął jeszcze termin lub warunek zastrzeżony w treści czynności prawnej. Nadto ochrona pauliańska dotyczy wierzytelności pieniężnych. Potwierdza to m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 roku (II CSK 452/06). Sąd stwierdził wtedy, że przesłanką skargi pauliańskiej jest istnienie zaskarżalnej wierzytelności pieniężnej wobec osoby, która dokonała czynności prawnej objętej żądaniem ubezskutecznienia.

Drugą przesłanką jest dokonanie przez dłużnika czynności prawnej ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Na tle art. 527 k.c. pokrzywdzenie wierzyciela jest rozumiane jako zminimalizowanie szans na spełnienie świadczenia ciążącego na dłużniku. Z kolei jeśli chodzi o stan niewypłacalności, należy go rozumieć jako sytuację, w której postępowanie egzekucyjne prowadzone w stosunku do dłużnika nie przyniesie zamierzonych celów tj. nie zaspokoi wierzyciela. Zachowanie dłużnika musi być nadto świadome. Musi on zatem zdawać sobie sprawę, że dokonanie czynności prawnej może spowodować brak możliwości zaspokojenia wierzyciela. Ciężar udowodnienia wszystkich wyżej wspomnianych przesłanek spoczywa zgodnie z art. 6 k.c. na wierzycielu. Dla ułatwienia przeprowadzenia dowodu w zakresie złej wiary ustawodawca wprowadził jednak szereg domniemań np. w §3 i 4 art. 527 k.c. oraz art. 529 k.c. 

Skarga pauliańska i jej przesłanki w stosunku do osoby trzeciej 

Kolejną przesłanką jest uzyskanie przez osobę trzecią korzyści majątkowej. W tego typu sytuacji osoba taka nabywa prawo majątkowe lub zostaje zwolniona ze zobowiązania przez dłużnika. Dla przykładu można podać sytuację, w której dłużnik dokonuje na rzecz osoby trzeciej darowizny bądź zwalnia ją z długu. Osoba trzecia musi nadto być świadoma lub przy zachowaniu należytej staranności powinna być świadoma, że dłużnik działa w celu pokrzywdzenia wierzyciela.

Pewną modyfikację mającą zastosowanie do czynności nieodpłatnych wprowadza art 528 k.c. Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. 

Skarga pauliańska i jej tryb zaskarżenia 

W przypadku, gdy wyżej wymienione przesłanki zostaną spełnione, wierzyciel może wyjść z żądaniem, aby sąd uznał za bezskuteczną względem niego czynność dokonaną przez dłużnika. Innymi słowy: zaskarżenie czynności następuje w drodze powództwa lub przez podniesienie zarzutu w toczącym się już postępowaniu.

Tryb zaskarżenia uregulowany jest w art. 531 k.c. Zgodnie z nim powództwo lub zarzut wytacza się przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. W wypadku zaś gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło. Osoba ta musi wiedzieć o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo musi nastąpić nieodpłatne rozporządzenie. 

Wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Wskazuje na to art. 532 k.c. Osoba trzecia, która uzyskała zaś korzyść majątkową, wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela żądającego uznania czynności za bezskuteczną, jeżeli zaspokoi tego wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do jego zaspokojenia mienie dłużnika. To wynika zaś z art. 533 k.c.

Skarga pauliańska i termin jej przedawnienia

Art. 534 k.c modyfikuje ogólne zasady przedawnienia roszczeń dochodzonych na podstawie skargi pauliańskiej. Uznania czynności prawnej, dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, za bezskuteczną nie można bowiem żądać po upływie lat pięciu od daty tej czynności. 

Źródła:

  • Z.Radwański, A.Olejniczak Zobowiązania – część ogólna, wydanie 12, Warszawa 2016.
  • System Prawa Prywatnego tom 6, wyd.3 red. , prof. dr hab. Adam Olejniczak Warszawa 2018.
  • Kodeks cywilny. Komentarz, red. dr hab. Konrad Osajda Warszawa 2019