Skazanie bez rozprawy – kiedy jest to możliwe?

Skazanie bez rozprawy

Kodeks postępowania karnego przewiduje porozumiewawcze zakończenia postępowania karnego. Możliwe jest to poprzez wydanie wyroku uwzględniającego przeprowadzone pomiędzy podejrzanym a prokuratorem uzgodnienia w zakresie kary. Rozstrzygnięcia takie, poza przyspieszeniem przebiegu postępowania, obniżają także jego koszty i odciążają wymiar sprawiedliwości. Stanowią zatem alternatywną drogę do osiągnięcia celu postępowania karnego, jakim jest pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności karnej.

Istota uzgodnień

Możliwość dokonania przez podejrzanego i prokuratora uzgodnień w zakresie kary na etapie postępowania przygotowawczego wynika z art. 335 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”). Przedmiotem uzgodnień między prokuratorem a podejrzanym może być wyłącznie kara za zarzucany podejrzanemu występek oraz kwestia poniesienia przez niego kosztów procesu. Ustawa nie dopuszcza możliwości dokonywania jakichkolwiek uzgodnień i zawierania porozumień w zakresie kwalifikacji prawnej czynu czy ustaleń faktycznych sprawy.

Kiedy skazanie bez rozprawy jest możliwe?

Ustawodawca wprowadził do kodeksu dwa odrębne rodzaje wniosków o skazanie bez przeprowadzania rozprawy. Pierwszym z nich jest samodzielny wniosek, który prokurator składa zamiast aktu oskarżenia (art. 335 § 1 kpk). Ma to miejsce w sytuacji, gdy:

  • podejrzanemu zarzucany jest występek,
  • podejrzany przyznaje się do winy,
  • w świetle wyjaśnień podejrzanego okoliczności popełnienia przestępstwa i jego wina nie budzą wątpliwości,
  • postawa podejrzanego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte.

Druga możliwość polega na dołączeniu wniosku o skazanie bez przeprowadzania rozprawy do aktu oskarżenia. Jest to dopuszczalne, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości, a złożone przez niego wyjaśnienia nie są sprzeczne z dokonanymi ustaleniami (art. 335 § 2 kpk).

Wymóg przyznania się do winy stanowi podstawowy element odróżniający tryb przewidziany w art. 335 § 1 od trybu z art. 335 § 2 kpk. Przyznanie się podejrzanego musi być jednak wyraźne, czyli nie może być jedynie wyinterpretowane ze złożonych wyjaśnień. Deklaracja podejrzanego, że przyznaje się do winy, a następnie przedstawienie wersji wydarzeń, która temu zaprzecza, nie pozwoli na złożenie wniosku w trybie art. 335 § 1 kpk.

Przeczytaj również:
Morderstwo a zabójstwo – czym się różnią?

Zawarcie porozumienia

Zgodnie z brzmieniem art. 335 kpk uprawnienie do dokonania z podejrzanym uzgodnień odnośnie kary przysługuje prokuratorowi. Jednak samej czynności przyjęcia oświadczenia od podejrzanego prokurator nie musi przeprowadzić osobiście. W praktyce tego rodzaju porozumienia zawiera się za pośrednictwem policji. Po odebraniu od podejrzanego oświadczenia o woli poddania się karze w wymiarze zaproponowanym przez prokuratora policja przesyła akta sprawy wraz z przedmiotowym oświadczeniem do prokuratury.

Zgoda podejrzanego na orzeczenie wobec niego kary bez przeprowadzenia rozprawy musi zostać przez niego wyrażona osobiście, świadomie i dobrowolnie. Co istotne, nie ma mocy prawnej oświadczenie woli złożone w tej kwestii za pośrednictwem obrońcy. Prokurator, przyjmując oświadczenie o zgodzie na orzeczenie określonej kary, musi upewnić się, że podejrzany zdaje sobie sprawę ze skutków prawnych tego oświadczenia i jest gotów te skutki przyjąć. Jeśli podejrzany po złożeniu oświadczenia podejmie jakiekolwiek zachowania, którymi poda w wątpliwość jego rzeczywistą wolę dobrowolnego przyjęcia na siebie kary za zarzucane mu przestępstwo (np. złoży pismo kwestionujące zasadność aktu oskarżenia), prokurator nie może skierować wniosku z art. 335 § 1 lub aktu oskarżenia z wnioskiem z art. 335 § 1. Złożony wbrew powyższej zasadzie wniosek nie powinien zostać uwzględniony przez sąd.

Pozycja pokrzywdzonego

Zarówno w trybie art. 335 § 1, jak i art. 335 § 2 kpk istnieje wymóg, aby kara oraz środki uzgodnione z podejrzanym uwzględniały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego. Pokrzywdzony dysponuje także prawem do zablokowania możliwości wydania wyroku bez rozprawy – może wyrazić sprzeciw co do uwzględnienia wniosku przez sąd (art. 343 § 2 kpk). Należy jednak podkreślić, że brak sprzeciwu ze strony pokrzywdzonego w kwestii określonego w postępowaniu przygotowawczym kształtu kary nie pozbawia go możliwości skorzystania z prawa do zgłoszenia sprzeciwu przed sądem. W przypadku biernej postawy pokrzywdzonego na straży jego praw stoi sąd. To sąd w jego interesie podejmuje decyzje.

Uwzględnienie wniosku o skazanie bez przeprowadzania rozprawy

W przypadku uwzględnienia wniosku o skazanie bez rozprawy rezygnuje się z przeprowadzenia bezpośredniego postępowania dowodowego. W związku z tym zgromadzony w postępowaniu przygotowawczym materiał dowodowy musi pozwalać na wykluczenie jakichkolwiek wątpliwości co do okoliczności popełnienia przestępstwa oraz winy sprawcy. Wyrażenie zgody przez podejrzanego (a potem oskarżonego) na skazanie w trybie art. 335 § 1 kpk nie zwalnia sądu, a wcześniej prokuratora, z obowiązku zbadania, czy jest on rzeczywiście winny popełnienia zarzuconego mu przestępstwa. Zwrot „okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości” oznacza również, że nie zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, a więc co do zdolności ponoszenia przez niego winy i w konsekwencji odpowiedzialności karnej. Nieuwzględnienie przez sąd wniosku z art. 335 § 1 kpk obliguje go do zwrotu sprawy prokuratorowi (art. 343 § 7). W takim wypadku prokurator może ponowić wniosek jedynie wówczas, gdy zwrot nastąpił z powodu:

  • uznania przez sąd, że uwzględnienie wniosku jest możliwe pod warunkiem naprawienia szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
  • sprzeciwu pokrzywdzonego,
  • konieczności dokonania przez prokuratora wskazanej przez sąd i zaakceptowanej przez oskarżonego zmiany we wniosku.

Gdyby jednak nie doszło do uwzględnienia wniosku prokuratora z innych powodów niż wyżej wymienione, a w sprawie nadal zachodziły przesłanki wskazane w art. 335 kpk, możliwe staje się złożenie wniosku o wydanie na posiedzeniu wyroku skazującego i orzeczenie uzgodnionych z oskarżonym kar lub innych środków, o którym mowa w art. 335 § 2 kpk.

Dobrowolne poddanie się karze

Instytucję dobrowolnego poddania się karze, podobną do skazania bez rozprawy, reguluje art. 387 kpk. Przepis ten wprowadza kilka warunków dobrowolnego poddania się karze:

  • oskarżony złożył wniosek przed zakończeniem pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej (§ 1),
  • przestępstwo zarzucane oskarżonemu jest zagrożone karą nieprzekraczającą 15 lat pozbawienia wolności (§ 1),
  • okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości (§ 2),
  • do osiągnięcia celów postępowania dojdzie bez przeprowadzenia rozprawy w całości (§ 2);
  • prokurator i pokrzywdzony nie zgłosili sprzeciwu wobec uwzględnienia wniosku oskarżonego (§ 2).

Uwzględnienie takiego wniosku jest możliwe jedynie wówczas, gdy nie sprzeciwia się temu prokurator i pokrzywdzony. Sąd może jednak uzależnić uwzględnienie wniosku oskarżonego od dokonania w nim wskazanej przez siebie zmiany (art. 387 § 3 kpk). Przychylając się do wniosku, sąd może uznać za ujawnione dowody wymienione w akcie oskarżenia lub dokumenty przedłożone przez stronę (art. 387 § 5 kpk).

Wymiar proponowanej kary

Kary proponowane przez oskarżyciela we wnioskach opartych na zasadzie porozumienia z podejrzanym często bywają łagodniejsze. Wiąże się to przede wszystkim z uwzględnieniem krytycznej postawy podejrzanego wobec dokonanego czynu. Jednak instytucje z art. 335 kpk czy art. 387 kpk, na których zastosowanie ma wpływ prokurator, nie zwalniają z obowiązku przestrzegania reguł wymiaru kary i uwzględniania jej ustawowych celów.