Kiedy wojsko może zabrać ci samochód? Świadczenia w czasie wojny i pokoju

6 sierpnia 2019
/

Służba wojskowa nie jest obecnie obowiązkowa. Wystarczy stawić się do WKU na badania w celu rejestracji i uzyskania stopnia przydatności do służby. Nie oznacza to jednak, że polski obywatel nie może być zobowiązany do określonych świadczeń na rzecz obronności kraju. I to zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. Wojsko może nakazać wykonanie określonego zadania, a nawet zająć samochód i mieszkanie. W jakich sytuacjach?

Kwestię tę reguluje ustawa z dnia 21 listopada 1967 roku o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Już jej pierwszy przepis stanowi, że:

Obrona Ojczyzny jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Powinność ta w największym stopniu dotyczy oczywiście żołnierzy zawodowych i ochotników. W czasie pokoju to oni dbają o bezpieczeństwo naszego kraju. W trakcie wojny jest inaczej. Mobilizuje się wszystkich zdolnych do służby. Oczywiście dla obecnego pokolenia to sytuacja abstrakcyjna, gdyż przyszło nam żyć w wyjątkowo pokojowych czasach.

Obowiązek świadczeń nakładany jest w drodze decyzji administracyjnej

Nie jest jednak wiedzą powszechną, że nawet w czasie pokoju każdy obywatel może zostać zobowiązany do świadczeń osobistych oraz rzeczowych. Odbywa się to w trybie decyzji administracyjnej, którą wydaje wójt (albo burmistrz czy prezydent miasta) na wniosek jednego z podmiotów wskazanych w art. 202 ust. 1 omawianej ustawy.

W przypadku pierwszej grupy świadczeń organy samorządowe mają dwie możliwości. Mogą albo zdecydować o nałożeniu obowiązku wykonania konkretnego zadania, albo o przeznaczeniu osoby do wykonywania świadczeń osobistych w przyszłości. Z kolei w przypadku obowiązków o charakterze rzeczowym organ wydaje ogólną decyzję o przeznaczeniu danej rzeczy na cele obronne. We wszystkich przypadkach rozstrzygnięcia te mogą być zaskarżone do wojewody. W czasie wojny nadaje się im jednak rygor natychmiastowej wykonalności. W takich warunkach możliwe staje się również nakładanie obowiązku świadczeń w formie obwieszczeń.

Drugim krokiem jest wezwanie do wykonania konkretnego świadczenia osobistego albo rzeczowego. Zobowiązania tego nie można zaskarżyć i należy je bezwzględnie wykonać.

Świadczenia osobiste

Zgodnie z art. 200 ust. 1 ustawy na obywateli w przedziale wiekowym 16-60 może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Obowiązek ten może objąć również użycie własnych narzędzi prostych albo środków transportowych (w przypadku osób wezwanych do pracy w charakterze kuriera).

Wezwanie do wykonania świadczenia osobistego może być wydane w związku z ćwiczeniami:

  • wojskowymi,
  • w jednostkach przewidzianych do militaryzacji,
  • w obronie cywilnej,
  • praktycznymi w zakresie powszechnej samoobrony,

a także w związku z

  • koniecznością dostarczenia i obsługi przedmiotów świadczeń rzeczowych,
  • działaniami mobilizacyjnymi oraz wojną.

W czasie pokoju czas wykonywania świadczeń osobistych nie może przekroczyć jednorazowo 12 godzin (albo 24 godzin w przypadku kurierów i osób dostarczających przedmioty). Wezwanie do wykonania zadania może być wydane najwyżej 3 razy w roku. W czasie wojny jednorazowy czas mobilizacji nie może być dłuższy niż 7 dni. W praktyce jednak pewnie trudno byłoby trzymać się tego ograniczenia.

Za wykonanie świadczenia osobistego przysługuje ryczałt godzinowy w wysokości 1/178 kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jeżeli świadczenie osobiste pracownik wykonuje w czasie pracy i pracodawca nie wypłacił wynagrodzenia za czas pracy opuszczony z powodu świadczenia osobistego, zamiast ryczałtu wypłaca się równowartość utraconego wynagrodzenia. Jednocześnie pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika na czas wykonywania zadań obronnych.

Obowiązek wykonywania świadczeń osobistych nie dotyczy – przykładowo – posłów, senatorów, żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, osób niezdolnych do pracy, sędziów, prokuratorów, policjantów, strażaków, wojewodów, kobiet w ciąży i w okresie sześciu miesięcy po porodzie czy osób sprawujących opiekę nad dziećmi do lat ośmiu. Pełny katalog osób zwolnionych znajdziemy w art. 206a ustawy.

Przeczytaj również:
Czy można podsłuchiwać i nagrywać inną osobę? Kiedy jest to legalne?

Świadczenia rzeczowe

Obowiązek świadczenia rzeczowego polega z kolei na oddaniu do używania posiadanych nieruchomości i rzeczy ruchomych na cele przygotowania obrony Państwa. Może tutaj chodzić więc o prywatne mieszkania i samochody osobowe. Brak jest szczególnych wymagań co do rodzaju i jakości tych rzeczy. W związku z tym teoretycznie przedmiotem świadczenia może być nie tylko nowy samochód terenowy, ale również zwykła osobówka. Należy jednak zauważyć, że uprawnione organy przeszukują rejestry pojazdów głównie pod kątem maszyn najbardziej odpowiednich do działań wojskowych.

Decyzji administracyjnej powinni więc oczekiwać raczej właściciele aut z napędem na cztery koła czy mocnym silnikiem. Jeśli idzie z kolei o nieruchomości, mobilizacją będą objęte zapewne te położone w strategicznych lokalizacjach. Osoby mieszkające blisko ważnych instytucji państwowych czy korzystające z mocnych jeepów albo land roverów nie powinny się więc zdziwić, gdy listonosz doręczy im decyzję o ogólnym przeznaczeniu ich rzeczy na cele militarne. Pewnym pocieszeniem może być fakt, że w każdym roku rozporządzenie rady ministrów wprowadza limit nieruchomości i pojazdów przeznaczanych na przedmioty świadczeń rzeczowych. W 2019 roku jest to 400 nieruchomości, 640 pojazdów samochodowych, 110 przyczep i 40 innych maszyn. Warto zaznaczyć, że obecny rok jest rekordowy, jeśli idzie o auta. Szansa na otrzymanie pisma od wójta jest więc większa niż zazwyczaj.

Czas wykonywania świadczeń rzeczowych nie może przekraczać jednorazowo w przypadku pobrania przedmiotu świadczenia:

  • na czas wojny – siedmiu dni;
  • w celu sprawdzenia gotowości mobilizacyjnej Sił Zbrojnych – czterdziestu ośmiu godzin;
  • w związku z ćwiczeniami wojskowymi lub ćwiczeniami w jednostkach przewidzianych do militaryzacji – siedmiu dni;
  • odnośnie ćwiczeń w obronie cywilnej lub ćwiczeń praktycznych w zakresie powszechnej samoobrony – dwudziestu czterech godzin;
  • w celu zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków – brak limitu.

Za używanie przedmiotu świadczenia rzeczowego przysługuje jego posiadaczowi ryczałt w wysokości odpowiadającej szkodzie poniesionej wskutek jego dostarczenia oraz stawce jego amortyzacji. Katalog przedmiotów, których nie można przeznaczyć na świadczenia rzeczowe, znajdziemy w art. 208 ust. 4 ustawy. Na liście znajdziemy chociażby: biblioteki, muzea, kościoły, archiwa, przedszkola, domy dziecka czy pojazdy niedopuszczone do ruchu na drogach publicznych.