Alfabet prawa: U jak ubezwłasnowolnienie

21 marca 2018
/

Ubezwłasnowolnienie jest częściowym lub też całkowitym pozbawieniem zdolności do czynności prawnych. Stosuje się je względem osoby fizycznej, która nie potrafi sama podejmować racjonalnych decyzji i troszczyć się o siebie. Instytucja ta pozwala przejąć spełnianie tych zadań przez pełnomocnika.

Czym jest zdolność do czynności prawnych?

W wieku 13 lat dziecko otrzymuje z mocy prawa ograniczoną zdolność do czynności prawnej. Jest to stan w pełni odpowiadający cechom ubezwłasnowolnienia częściowego. W polskim prawie pełna zdolność do czynności prawnych zostaje nadana osobie, która ukończyła 18 lat. Jest to możliwość podejmowania się pewnych działań o doniosłości prawnej przez. Można określić to, jako zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań.

Wszelkie ww. prawa mogą być rozporządzane wedle uznania zainteresowanego, tak samo jak dostosowywanie się określonych dla niego obowiązków. Niesie to za sobą konsekwencje, a czyny osoby mają realny wpływ na kształtowanie się sytuacji prawnych. Jest to równoznaczne z tym, że pełnoletni człowiek może m. in. zawierać umowy (np. kupić samochód, sprzedać mieszkanie, decydować o podjęciu leczenia czy rehabilitacji).

Kiedy stosuje się ubezwłasnowolnienie?

Pozbawienie kogoś zdolności do czynności prawnych jest możliwe jedynie w kilku przypadkach. Przede wszystkim, gdy rodzaj choroby psychicznej, pewne upośledzenie umysłowe lub inne zaburzenia mające wpływ na stan postrzegania świata powodują nieumiejętność kierowania przez daną osobę swoim zachowaniem. W sytuacji, kiedy człowiek może prowadzić swoje sprawy ale potrzebuje do ich realizacji pomocy może zostać zastosowane względem niego ubezwłasnowolnienie częściowe.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Ubezwłasnowolniona częściowo jest osoba, która może dokonywać czynności, które są związane z umowami powszechnie zawieranymi (drobne, bieżące sprawy życia codziennego, np. zakupy w sklepie spożywczym). Ograniczeniem staje się zakaz podejmowania zobowiązań (np. brak możliwości przyjmowania zleceń) i rozporządzeń (np. nie może rozporządzać swoim majątkiem w dowolny sposób).

Ww. osoba ma możliwość decydowania o swoim zarobku (chyba, że istnieje ważny powód na niedopuszczenie do takiej sytuacji) i rozporządzać przedmiotami, które decyzją przedstawiciela ustawowego zostały jej oddane do swobodnego użytku.

Większa część decyzji, które podejmuje zainteresowany nie może jednak zostać zrealizowane bez zgody przydzielonego kuratora. Mowa o wszelkich czynnościach zobowiązujących i rozporządzających, w skład których wchodzą m. in. kupno i sprzedaż. Osoba ta ma możliwość wyjścia za mąż/ożenienia się. Potrzebna jest jednak zgoda właściwego sądu. Nie ma natomiast zezwolenia na sporządzenie, zmianę i odwołanie testamentu.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Osoba całkowicie pozbawiona zdolności do czynności prawnych nie może dokonywać ich samodzielnie. Jeżeli zdarzy się, że ww. zakaz zostanie złamany, czynność prawna spełniona przez nią jest nieważna. Jedynym wyjątkiem od reguły są decyzje dot. drobnych, bieżących spraw życia codziennego, jeżeli w żaden sposób rażąco jej nie krzywdzą.

W tym przypadku nie ma żadnej możliwości na podarowanie, czy sprzedaż majątku znajdującego się we własności osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. Nie możliwe jest również kupowanie przez nią rzeczy mające dużą wartość, udzielić komuś najmu mieszkania, czy też przyjąć na siebie zobowiązania (np. wziąć kredyt). W tym przypadku nie jest dopuszczalne także zawarcie związku małżeńskiego, uznanie dziecka, przyjmowanie wszelkiego rodzaju darowizn, sporządzenie, zmiana i odwołanie testamentu.

Opiekę nad taką osobą sprawuje opiekun ustawowy (w stosunku do dziecka mogą być to jego rodzice) i to on dokonuje wszelkich czynności za ww. osobę, które będą odnosić ważne skutki prawne.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie

Możliwość sporządzenie i zgłoszenia wniosku o ubezwłasnowolnienie przysługuje małżonkowi takiej osoby, jego krewnym w linii prostej, a także rodzeństwu w sytuacji, kiedy  nie ma ona przedstawiciela ustawowego (jeżeli jest to przejmuje ww. prawo). Właściwość do złożenia tego dokumentu przysługuje także prokuratorowi.

Wniosek (lub dokumenty dodane w załączniku) musi zawierać informacje uprawdopodobniające istnienie choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzeń na tle psychicznym. Wymagany jest również dokument potwierdzający znajdowanie się w ww. kręgu osób, które mają możliwość jego sporządzenia. Jest nim np. akt urodzenia dziecka i dokumenty potwierdzające rodzicielstwo w przypadku bycia matką/ojcem.

Opiekunem ustawowym w pierwszej kolejności staje się małżonek, gdy jest to niemożliwe następni w kolejności są rodzice ww. osoby. Gdy i ten warunek nie może zostać spełniony wybierana zostaje inna osoba. W każdym przypadku wiążąca jest decyzja sądu.