W dniu 10 kwietnia 2018 roku ETS odpowiedział na pytania prejudycjalne dotyczące: pieczy nad dzieckiem; pojęcie „miejsca zwykłego pobytu” dziecka; orzeczenie wydane przez sąd innego państwa członkowskiego dotyczące miejsca zamieszkania dziecka; bezprawne uprowadzenie albo zatrzymanie dziecka; jurysdykcja w przypadkach uprowadzenia dziecka.

Sprawa, na kanwie której doszło do wystosowania w/w pytań dotyczyła głównie bezprawnego uprowadzenia dziecka w rozumieniu art. 3 akapit pierwszy konwencji haskiej z 1980 r. i art. 2 pkt 11 rozporządzenia nr 2201/2003.

Kiedy zatrzymanie dziecka ma charakter bezprawny?

Z przepisów tych wynika, że bezprawny charakter uprowadzenia albo zatrzymania dziecka, definiowany w sposób bardzo podobny w tych przepisach, stwierdza się w sytuacji, gdy:

  • do uprowadzenia lub zatrzymania dziecka doszło z naruszeniem prawa do pieczy nad dzieckiem,
  • które na mocy orzeczenia, z mocy prawa lub poprzez prawnie wiążące porozumienie przysługuje rodzicowi zgodnie z prawem państwa członkowskiego,
  • w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt.

Stan faktyczny

W niniejszej sprawie dziecko zostało przewiezione do Rumunii przez ojca bez zgody matki. Naruszono prawo do pieczy przysługujące wspólnie obu rodzicom zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym dziecko miało miejsce zwykłego pobytu bezpośrednio przed tym wywiezieniem, a mianowicie Republiki Portugalskiej. Bezsporne jest również, że sądy rumuńskie rozpatrujące na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 2201/2003 żądanie wydania orzeczenia na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. w celu uzyskania powrotu dziecka potwierdziły na mocy prawomocnego wyroku bezprawny charakter tego wywiezienia. Zarządziły powrót dziecka do Portugalii.

Wynika z tego, że w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym jurysdykcja sądu państwa członkowskiego w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej nad dzieckiem, które zostało bezprawnie uprowadzone, musi być ustalona nie przez zasady jurysdykcji ogólnej, przewidzianej w art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, o którym mowa w pytaniach prejudycjalnych, który dotyczy przypadku legalnego przewiezienia dziecka do innego państwa członkowskiego.

Wykładnia rozporządzenia nr 2201/2003

Zgodnie bowiem z art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 zasady jurysdykcji ogólnej, przewidzianej w art. 8 ust. 1 znajdują zastosowanie z zastrzeżeniem przepisów między innymi art. 10 tego rozporządzenia, który ustanawia przepis szczególny w przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka.

Ponadto należy zauważyć, że pytania postawione przez sąd odsyłający dotyczą jedynie wykładni rozporządzenia nr 2201/2003. Podczas gdy z postanowienia odsyłającego wynika, że sprawa w postępowaniu głównym dotyczy nie tylko odpowiedzialności rodzicielskiej. Dotyczy też zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 1 ust. 3 lit. e) tego rozporządzenia są wyłączone z zakresu stosowania tego rozporządzenia.

Zgodnie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 36 niniejszego postanowienia należy tym samym przeformułować postawione pytania poprzez ujęcie w nich art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003, dotyczącego jurysdykcji w przypadku uprowadzenia dziecka i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 dotyczącego jurysdykcji w zakresie zobowiązań alimentacyjnych.

Art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009

W świetle powyższego trzeba stwierdzić, że poprzez swoje pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zwraca się zasadniczo o ustalenie, czy wykładni art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 należy dokonywać w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, do którego małoletnie dziecko zostało bezprawnie przewiezione przez jednego z rodziców, mają jurysdykcję w zakresie rozpoznania wniesionego przez tego rodzica powództwa dotyczącego prawa do pieczy i zobowiązań alimentacyjnych na to dziecko, w przypadku gdy w wyniku tego przewiezienia dziecko w pewnym stopniu zintegrowało się pod kątem społecznym i rodzinnym w tym państwie członkowskim, którego rodzice posiadają dodatkowo obywatelstwo.

Podczas gdy istnieje jednak tymczasowe orzeczenie sądowe wydane przez sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko zamieszkiwało przed wspomnianym przewiezieniem. Na jego mocy pieczę nad nim przyznano drugiemu rodzicowi. Miejsce zamieszkania tego dziecka zostało ustalone pod adresem drugiego rodzica w pierwotnym miejscu zwykłego pobytu dziecka. Dziecko jest obywatelem tego drugiego państwa członkowskiego.

Jurysdykcja w przypadku uprowadzenia

W przypadku bezprawnego uprowadzenia dzieci art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 przyznaje co do zasady jurysdykcję w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej sądom państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem miało zwykły pobyt. Jurysdykcja ta jest co do zasady utrzymana i zostaje przekazana tylko wtedy, gdy dziecko nabyło miejsce zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim, a ponadto spełniony jest jeden z alternatywnych warunków określonych w art. 10.

W sprawie w postępowaniu głównym jest bezsporne, że bezpośrednio przed bezprawnym przewiezieniem do Rumunii dziecko miało zwykły pobyt w Portugalii.

Naruszenie prawa do pieczy

W odniesieniu do wpływu tymczasowego orzeczenia sądu przyznającego pieczę nad dzieckiem, takiego jak orzeczenie wydane przez portugalskie sądy w postępowaniu głównym, na mocy którego miejsce zamieszkania dziecka, którego dotyczy postępowanie, zostało ustalone na miejsce zamieszkania matki w Portugalii, należy przypomnieć, że art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 przewiduje właśnie sytuację, w której dziecko nabywa nowe miejsce zwykłego pobytu w wyniku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania. Jak już zauważono w pkt 39 niniejszego postanowienia, bezprawny charakter uprowadzenia albo zatrzymania dziecka stwierdza się w szczególności w sytuacji, gdy doszło do niego z naruszeniem prawa do pieczy przysługującego na mocy orzeczenia.

W rezultacie istnienie takiego orzeczenia tymczasowego nie może być rozstrzygające dla ustalenia „zwykłego pobytu” dziecka w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003, bowiem pojęcie „zwykłego pobytu” odzwierciedla kwestię faktyczną.

Nowe miejsce pobytu a jurysdykcja

Zakładając też nawet, że dziecko, którego dotyczy postępowanie główne, nabyło nowe miejsce zwykłego pobytu w Rumunii w rozumieniu tego rozporządzenia, należy stwierdzić, że tak jak przypomniano w pkt 46 niniejszego postanowienia, sąd ten może stwierdzić swoją jurysdykcję na podstawie art. 10 tego rozporządzenia w miejsce sądów państwa członkowskiego, w którym to dziecko bezpośrednio przed uprowadzeniem miało zwykły pobyt tylko wtedy, gdy został również spełniony jeden z warunków alternatywnych wymienionych w tym art. 10 lit. a) i b).

W tym względzie Trybunał miał już okazję podkreślić, że celem rozporządzenia nr 2201/2003 jest odwodzenie od uprowadzania dzieci pomiędzy państwami członkowskimi i że bezprawne uprowadzenie dziecka, takie jak rozpatrywane w sprawie w postępowaniu głównym, nie powinno zasadniczo skutkować przekazaniem jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykłe miejsce pobytu bezpośrednio przed uprowadzeniem, sądom państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało zabrane, i to nawet w przypadku, gdy w następstwie uprowadzenia dziecko nabyło w nim zwykłe miejsce pobytu. Tym samym stwierdził, że warunki wymienione w art. 10 lit. a) i b) rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w sposób zawężający.

Tymczasem w sprawie w postępowaniu głównym z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi nie wynika w żaden sposób, że jeden z tych warunków został spełniony. Po pierwsze bowiem, zważywszy na żądania przedstawione przez matkę dziecka przed sądami portugalskimi i rumuńskimi, nie może być mowy o przyzwoleniu na uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka przez osobę mającą prawo do pieczy w rozumieniu art. 10 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003. Po drugie, biorąc pod uwagę istnienie wniosku o powrót, złożonego niecały rok od uprowadzenia dziecka, który sądy rumuńskie uwzględniły, i w sytuacji, gdy nie wydaje się, że sądy portugalskie wydały orzeczenie o prawie do pieczy, w którym nie zarządziły powrotu dziecka, żaden z warunków określonych w art. 10 lit. b) tego rozporządzenia nie może być uznany za spełniony.

Jurysdykcja sądu odsyłającego w zakresie rozpoznania żądania świadczenia alimentacyjnego

W rezultacie należy stwierdzić, że w sytuacji takiej jak sytuacja w postępowaniu głównym sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykłe miejsce pobytu bezpośrednio przed uprowadzeniem, mają zgodnie z art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 jurysdykcję w zakresie rozpoznania wniosku dotyczącego pieczy nad tym dzieckiem.

W odniesieniu do jurysdykcji sądu odsyłającego w zakresie rozpoznania żądania świadczenia alimentacyjnego należy przypomnieć, że art. 3 lit. d) rozporządzenia nr 4/2009 przewiduje, że jurysdykcję do rozpoznania spraw dotyczących zobowiązań alimentacyjnych w państwach członkowskich może mieć sąd, który zgodnie z prawem sądu jest właściwy do prowadzenia postępowania dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej, w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z tym postępowaniem, chyba że jurysdykcja ta wynika tylko z obywatelstwa jednej ze stron. Zgodnie z tym przepisem sąd posiadający jurysdykcję na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 będzie co do zasady właściwy również do wydania orzeczenia w przedmiocie żądania dotyczącego zobowiązania alimentacyjnego, akcesoryjnego względem wniesionego do tego sądu powództwa dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej.

Brak jurysdykcji sądu rumuńskiego

Tym samym, skoro jak wynika z pkt 53 niniejszego postanowienia, sądy rumuńskie nie mają jurysdykcji, zgodnie z art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003, do rozpoznania sprawy dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej wobec dziecka, którego dotyczy postępowanie główne, to nie mają one również jurysdykcji do orzekania w przedmiocie wniosku o świadczenie alimentacyjne na podstawie art. 3 lit. d) rozporządzenia nr 4/2009. Ponadto z informacji zawartych w aktach sprawy, będących w posiadaniu Trybunału nie wynika, że sądy te mogą jednak mieć jurysdykcję do orzekania w przedmiocie zobowiązań.

W związku z tym, w świetle materiału dowodowego, którym dysponuje Trybunał, sąd odsyłający nie ma jurysdykcji do orzekania w przedmiocie wniosku o prawo do pieczy ani w przedmiocie świadczenia alimentacyjnego na dziecko CV i DU, ponieważ kwestie te podlegają jurysdykcji sądów portugalskich.

W świetle powyższych rozważań na postawione pytania trzeba odpowiedzieć tak, że wykładni art. 10 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 należy dokonywać w ten sposób, że w sprawie takiej jak rozpoznawana w postępowaniu głównym, w której dziecko, które miało zwykłe miejsce pobytu w państwie członkowskim, zostało bezprawnie przewiezione przez jednego z rodziców do innego państwa członkowskiego, sądy tego innego państwa członkowskiego nie mają jurysdykcji do rozpoznania sprawy dotyczącej wniosku w przedmiocie prawa do pieczy lub ustalenia świadczenia alimentacyjnego na to dziecko, w braku jakichkolwiek informacji na temat przyzwolenia drugiego rodzica na wywiezienie dziecka lub na temat niezłożenia wniosku o powrót.

Podsumowanie

Reasumując, wykładni art. 10 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 oraz art. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych należy dokonywać w ten sposób, że w sprawie takiej jak rozpoznawana w postępowaniu głównym, w której dziecko, które miało zwykłe miejsce pobytu w państwie członkowskim, zostało bezprawnie przewiezione przez jednego z rodziców do innego państwa członkowskiego, sądy tego innego państwa członkowskiego nie mają jurysdykcji do rozpoznania sprawy dotyczącej wniosku w przedmiocie prawa do pieczy lub ustalenia świadczenia alimentacyjnego na to dziecko, w braku jakichkolwiek informacji na temat przyzwolenia drugiego rodzica na wywiezienie dziecka lub na temat niezłożenia wniosku o powrót.