Koniec z marnowaniem żywności

20 marca 2018 roku do Sejmu trafił Projekt ustawy o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności. Niewątpliwie marnotrawstwo w Polsce stanowi istotny problemem środowiskowy, ekonomiczny i etyczny.

Marnowanie żywności:

  • budzi kontrowersje etyczne w sytuacji wciąż istniejącego problemu niedożywienia części ludności świata,
  • zwiększa emisję gazów cieplarnianych oraz zużycie energii i powoduje nadmierną eksploatację zasobów naturalnych, w tym wody pitnej,
  • na etapie wytwarzania i dystrybucji skutkuje utraconymi przychodami oraz koniecznością poniesienia bezpośrednich kosztów utylizacji.

Marnowanie żywności występuje na każdym etapie – od wytwarzania, poprzez przetwarzanie i dystrybucję, kończąc na konsumpcji u ostatecznego konsumenta. Skala marnowania żywności na poszczególnych etapach procesu jest zróżnicowana w zależności od kraju. Średnio – według szacunków Komisji Europejskiej dotyczących danych z 2012 r. – w Unii Europejskiej marnuje się 89 mln ton żywności rocznie, tj. 179 kg na osobę. Pomimo, iż większość żywności (42%) marnowana jest na etapie gospodarstw domowych, obszar dystrybucji wciąż odpowiada za ok. 5% marnowanej żywności.

Koszty związane z marnowaniem żywności w Unii Europejskiej oszacowano na około 143 mld euro w 2012 r., z tego 10 mld euro dotyczy etapu dystrybucji.

9 mln ton żywności rocznie idzie do kosza

W przypadku Polski brak jest szczegółowych i bieżących szacunków skali marnowania żywności. Zgodnie z danymi Eurostatu z 2006 r., w Polsce marnuje się ok. 9 mln ton żywności rocznie. W przeliczeniu na statystycznego mieszkańca, Polska jest na 5 miejscu w Unii Europejskiej pod względem marnowanej żywności (235 kg/os/rok).

Brak jest szczegółowych informacji o skali marnowania żywności na poszczególnych etapach.

Zarówno w przypadku Polski, jak i wielu państw członkowskich Unii Europejskiej, brak jest również danych dotyczących redystrybucji żywności (czyli przekazywaniu jej na cele charytatywne).

Banki żywności

Na podstawie badań przeprowadzonych na zlecenie Komisji Europejskiej w ramach projektu FUSIONS oszacowano, że w 2014 r. w Unii Europejskiej przekazano za pośrednictwem banków żywności 411,0 tys. ton żywności. Należy podkreślić, że liczba ta jest niedoszacowana, gdyż przekazywanie żywności odbywa się również poza pośrednictwem banków żywności.

Z danych Polskiej Federacji Banków Żywności wynika, że w 2015 r. za pośrednictwem polskich banków żywności przekazano 65 000 ton żywności (bez uwzględnienia 81 000 ton owoców i warzyw objętych rosyjskim embargiem przekazanych do banków żywności przez rolników), z tego tylko 1 400 ton (około 2%) pochodziło z darowizn od sieci handlowych.

Rezolucja Parlamentu Europejskiego

Podkreślenia wymaga, iż problematyce marnowania żywności została także poświęcona rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 19 stycznia 2012 r. „Jak uniknąć marnotrawienia żywności: strategie na rzecz poprawy wydajności łańcucha żywnościowego w UE”. W dokumencie tym Parlament Europejski wskazał na konieczność podjęcia konkretnych działań minimalizujących zjawisko marnotrawienia żywności, wymiany doświadczeń i praktyk przez wszystkie kraje członkowskie, jak również współpracy międzysektorowej w łańcuchu rolno-spożywczym.

Parlament Europejski zwrócił się we wspomnianej rezolucji do Komisji Europejskiej o przyjęcie konkretnych środków zmierzających do zmniejszenia marnotrawstwa żywności o 50% do 2025 r. Zamiarem projektodawców jest wprowadzenie unormowań, stanowiących właściwe środki do realizacji celu, jakim jest przeciwdziałanie marnowaniu żywności.

Korzystne przepisy podatkowe

W chwili obecnej w Polsce brak jest regulacji w zakresie przeciwdziałania marnowaniu żywności. Jedynym udogodnieniem w tym zakresie są korzystne przepisy podatkowe. Od dnia 1 października 2013 r. zwolniono od podatku od towarów i usług darowiznę, której przedmiotem są produkty spożywcze, z wyjątkiem napojów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 1,2% oraz napojów alkoholowych będących mieszaniną piwa i napojów bezalkoholowych, w których zawartość alkoholu przekracza 0,5%, jeżeli są one przekazywane na rzecz organizacji pożytku publicznego w rozumieniu ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, z przeznaczeniem na cele działalności charytatywnej prowadzonej przez tę organizację. Projektodawcy poskreślają, że wskazane udogodnienia nie stanowią jednak wystarczającej regulacji w tym zakresie. Należy zwrócić uwagę, że odliczenie VAT przysługuje także w przypadku utylizacji żywności.

Ustawa pomoże w walce z problemem?

Projektowana ustawa koncentruje się na sektorze dystrybucji głównie z uwagi na to, że występujące udogodnienia podatkowe są wykorzystywane głównie przez producentów żywności. Ponadto sektor dystrybucji – a szczególnie duże sklepy (o powierzchni handlowej powyżej 250 m2) – cechuje znaczący potencjał do ograniczenia zjawiska marnowania żywności, gdyż:

  • duża skala ułatwia logistykę przewozu żywności do banków żywności;
  • zaawansowana infrastruktura techniczna (centralne magazyny, systemy komputerowe śledzące towar) pozwala na sprawną identyfikację żywności, dla której zbliża się termin przydatności do spożycia przy zachowaniu ciągłości łańcucha chłodniczego;
  • scentralizowana struktura decyzyjna pozwala na sprawne wdrażanie procedur ograniczających marnowanie żywności.

Celem projektowanych zmian jest włączenie dystrybutorów żywności do funkcjonujących i wprowadzanych mechanizmów w zakresie przeciwdziałania marnowaniu żywności. Projektowana regulacja otwiera możliwość przedsiębiorcom prowadzącym sprzedaż żywności na powierzchni powyżej 250 m2, w których sprzedaż środków spożywczych przekracza 50% obrotu w stosunku do wszystkich towarów, do podjęcia działań zmierzających do zapobiegania marnowaniu żywności, tworząc mechanizm przekazywania nieodpłatnie niesprzedanych produktów żywnościowych, z zastosowaniem dotychczasowych ulg podatkowych w tym zakresie.

Projektowana ustawa wprowadza także, opierając się na orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (wyrok TK z 4 lipca 2002 r., sygn. akt P 12/01), regulację przewidującą odstąpienie od wymierzenia kary pieniężnej i umorzenie postępowania przez wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska w przypadku, gdy wykazane zostanie, że do naruszenia doszło wskutek zdarzeń lub okoliczności, którym podmiot popełniający naruszenie nie mógł zapobiec. Kara pieniężna nie może także zostać nałożona, jeżeli upłynęło 5 lat od stwierdzenia naruszenia przepisów, a obowiązek jej uiszczenia przedawnia się po upływie 5 lat od ostatniego dnia, w którym powinna zostać uiszczona.

Dodatkowe obowiązki WIOŚ

W projekcie ustawy nakłada się dodatkowe obowiązki na wojewódzkich inspektorów ochrony środowiska. W związku z tym w art. 2 w ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2013 r. poz. 686, z późn. zm.) dodaje się pkt 17b rozszerzający zakres zadań Inspekcji Ochrony Środowiska o wykonywanie zadań z zakresu kontroli przestrzegania przepisów projektowanej ustawy o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności (art. 11 projektu ustawy).

Jednym z istotniejszych rozwiązań przyjętych w ustawie jest nowelizacja przepisu art. 52 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2015 r. poz. 594 i 1893 oraz z 2016 r. poz. 65), który przewiduje zakaz obecności na rynku środków spożywczych oznakowanych datą minimalnej trwałości lub terminem przydatności do spożycia – po upływie zarówno daty minimalnej trwałości, jak i terminu przydatności do spożycia.

Zgodnie z art. 3 pkt 8 rozporządzenia (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd do Spraw Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury w sprawie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. WE L 31 z 01.02.2002, str. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 6, str. 463) – „wprowadzenie na rynek” oznacza posiadanie żywności lub pasz w celu sprzedaży, z uwzględnieniem oferowania do sprzedaży lub innej formy dysponowania, bezpłatnego lub nie, oraz sprzedaż, dystrybucję i inne formy dysponowania. Zatem zakaz wprowadzania na rynek (obecności w obrocie) żywności po upływie daty minimalnej trwałości i terminu przydatności do spożycia dotyczy także dystrybuowania żywności przez organizacje pożytku publicznego na cele charytatywne.

Założenia rozporządzenia

Dodawany do ustawy z dnia 26 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia art. 52 ust. 3 formułuje delegację dla ministra właściwego do spraw zdrowia do określenia, w drodze rozporządzenia:

  • środków spożywczych oznakowanych datą minimalnej trwałości, które mogą być wprowadzane do obrotu po upływie tej daty wyłącznie z przeznaczeniem na cele charytatywne w zakładach żywienia zbiorowego;
  • maksymalnych terminów dla poszczególnych środków spożywczych, w których nadają się one do spożycia po upływie daty minimalnej trwałości.

Celem rozporządzenia będzie określenie grup środków spożywczych oznakowanych datą minimalnej trwałości, wprowadzanych do obrotu po upływie tej daty, które nie dając już gwarancji pełnego zachowania charakterystycznych dla nich szczególnych walorów jakościowych, nie będą jednakże stanowić zagrożenia dla zdrowia i życia człowieka. Ocena czy wydłużenie terminu przydatności do spożycia poszczególnych produktów nie będzie odbywać się kosztem obniżenia poziomu bezpieczeństwa żywności, dokonana będzie przez ministra właściwego do spraw zdrowia w odniesieniu do każdego przypadku wprowadzenia środka spożywczego na listę określoną w rozporządzeniu.

Rozporządzenie określi ponadto maksymalne terminy przydatności środków spożywczych do spożycia mając na celu zachowanie ich wartości odżywczych, a także uwzględniając wpływ czynników powodujących zepsucie środka spożywczego takich jak wilgotność, temperatura lub światło na możliwy maksymalny okres ich przechowywania.