Zarząd majątkiem dziecka - co wolno rodzicom?

25 stycznia 2019
/

Należy zacząć od postawienia sobie pytania - Dlaczego rodzice mają zarządzać majątkiem dziecka? Zacznijmy od poznania definicji pełnej zdolności do czynności prawnych, która polega na wykonywaniu własnych czynności prowadzących do nabycia prawa, zaciągania zobowiązań. Zdolność posiadają pełnoletnie osoby fizyczne, które nie zostały ubezwłasnowolnione oraz nie posiadają doradcy tymczasowego.

Z samej definicji - dziecko, jako małoletni, nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, co oznacza, że nie może w pełni rozporządzać swoim majątkiem. Z pomocą przychodzą tu rodzice, którzy najczęściej są przedstawicielami ustawowymi swoich dzieci.

Władza rodzicielska

Co do zasady dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską do ukończenia pełnoletności. Czym jest władza rodzicielska? Nie ma ustawowej definicji władzy rodzicielskiej, jednakże w literaturze i orzecznictwie podjęto próbę zdefiniowania tego pojęcia. Możemy ją rozumieć jako całokształt uprawnień i obowiązków rodziców względem małoletniego dziecka, mających na celu zapewnienie pieczy nad jego osobą i majątkiem.

W obecnych realiach społeczno-ekonomicznych posiadanie przez dziecko majątku nie jest już sytuacją nadzwyczajną i wyjątkową. Począwszy od prezentów urodzinowych, świątecznych czy komunijnych - dzieci mogą posiadać pokaźny majątek. Mówimy tu również o sytuacjach uzyskiwania przez dziecko różnych stypendiów, nagród w konkursach czy zawodach sportowych. Do najczęstszych sposobów pozyskiwania przedmiotów o większej wartości przez dziecko należą darowizna oraz dziedziczenie.

Jednakże, małoletni mający ograniczoną zdolność do czynności prawnych, tj. między 13-17 rokiem życia, może bez zgody rodziców dokonać pewnych czynności prawnych. Czynności te są wyłączone od zarządu rodziców, ale z pewnymi ograniczeniami co do czynności przekraczających zarząd zwykły. Mowa tu o:

  • umowach powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20 kc),
  • rozporządzeniu zarobkiem (art. 21 kc, 101 § 2 kro) oraz
  • czynnościach prawnych dotyczących przedmiotów oddanych dziecku do swobodnego użytku przez jego przedstawiciela ustawowego, w zakresie zarządu zwykłego (art. 22 kc).

Zarząd majątkiem

Co obejmuje zarząd majątkiem dziecka? Należy przyjąć, że chodzi o dokonywanie czynności, które dotyczą przedmiotów wchodzących w skład jego majątku oraz czynności prowadzące do jego obciążenia.

Rodzice obowiązani są sprawować ten zarząd z należytą starannością, z którą spotkać możemy się w stosunku między dłużnikiem a wierzycielem w kodeksie cywilnym. Owa należyta staranność dłużnika oznacza zachowanie staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju. W stosunku do obowiązku rodziców należy uwzględnić relacje i szczególną więź tych podmiotów, w których dobro dziecka powinno stanowić priorytetową kwestię.

Czynności podejmowane w związku z zarządem majątkiem należy rozróżnić na trzy rodzaje:

  • czynności zwykłego zarządu,
  • czynności przekraczające zwykły zarząd oraz
  • czynności nagłe.

Czynności zwykłego zarządu należy rozumieć jako załatwianie bieżących spraw związanych ze zwykłym korzystaniem z przedmiotów wchodzących w skład majątku oraz utrzymaniem ich w stanie niepogorszonym.

Większą uwagę należy poświęcić czynnościom przekraczającym zwykły zarząd. Czym one są? Wróćmy na chwilę do art. 29 § 1 nieobowiązującego już kodeksu rodzinnego z 1946 r., który przewidywał katalog zamknięty czynności wymagających zezwolenia władzy opiekuńczej do:

  • zbywania i obciążania nieruchomości;
  • nabywania, zakładania, wydzierżawiania i zbywania przedsiębiorstwa zarobkowego oraz do przystępowania do spółki handlowej w charakterze osobiście odpowiedzialnego wspólnika;
  • udzielania prokury;
  • zaciągania pożyczek i zobowiązań wekslowych;
  • udzielania poręczeń i przejmowania cudzych długów;
  • zawierania umów najmu lub dzierżawy, jeżeli stosunek umowny ma trwać po dojściu dziecka do pełnoletności;
  • czynienia darowizn, chyba że odpowiadają one obowiązkowi moralnemu, względom przyzwoitości lub zwyczajowi;
  • zrzekania się lub odrzucania spadków;
  • zawierania ugód lub czynienia zapisów na sąd polubowny, jeżeli przedmiotem ich jest czynność prawna, wymieniona w pkt 1-8.

Zezwolenie sądu opiekuńczego

Obecnie obowiązujący art. 101 § 3 kro przewiduje konieczność uzyskania przez rodziców zezwolenia sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka.

Ustawodawca posłużył się nieostrym pojęciem. Przytoczyć można wyrok Sądu Najwyższego z 22.10.1968 r. (II PR 433/68, niepubl.), w którym SN wskazał na konieczność uwzględnienia okoliczności konkretnej sytuacji majątkowej dziecka przy ocenie dokonywanej czynności zarządu jego majątkiem, tj. m.in. wartość przedmiotu majątkowego, którego czynność ta dotyczy oraz stosunek tej wartości do posiadanego majątku.

Co ma zrobić rodzic, który chce sprzedać nieruchomość należącą do jego dziecka, którą odziedziczył w spadku po babci? Sprawa nie jest tak oczywista jakby mogła się wydawać na pierwszy rzut oka, gdyż do sprzedaży nieruchomości potrzebne są zgoda sądu opiekuńczego oraz forma aktu notarialnego. Sprzedaż nieruchomości możemy uznać za czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu.

Zgodnie z art. 101 § 3 kro rodzice powinni uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na taką czynność. Należy wystąpić do sądu z wnioskiem o uzyskanie takiej zgody, który należy uzasadnić, tj. wskazać przyczyny zbycia, w jaki sposób zostanie zabezpieczona kwota uzyskana ze sprzedaży dziecku. Sąd, rozpatrując wniosek o zezwolenie na dokonanie w imieniu dziecka czynności, bada przede wszystkim, czy dana czynność ma w ogóle charakter czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu oraz celowość zbycia i korzyści, jakie osiągnie dziecko. Niezasadne będzie wskazanie, iż zbycie nieruchomości nastąpi w celu kupna nowego samochodu czy zaspokojenia potrzeb rodziców.

Sankcje dokonania czynności bez zezwolenia sądu

Co w przypadku dokonania czynności przekraczającej zakres zarządu zwykłego majątkiem dziecka bez uprzednio uzyskanej zgody sądu opiekuńczego?

Ugruntowany w orzecznictwie jest podgląd, iż czynność prawna dotycząca majątku małoletniego, dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez uprzedniej zgody sądu opiekuńczego, wymaganego przez przepisy art. 103 § 3 kro, jest nieważna i nie może być konwalidowana (Uchwała Sądu Najwyższego Całej Izby Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61). Brak możliwości konwalidacji czynności prawnej dokonanej bez wymaganego zezwolenia sądu opiekuńczego oznacza, że czynność taka jest dotknięta sankcją nieważności z uwagi na dyspozycje art. 38 § 1 kc.

 

Źródła:

  1. Ustawa Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz.U. Nr 9, poz. 59)
  2. Ustawa Kodeks Cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 93)
  3. Komentarz KRO Gromek 2018, wyd. 6 do art. 101 kro
  4. komentarz KRO red. Pietrzykowski 2018, wyd. 5
  5. (Uchwała Sądu Najwyższego Całej Izby Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61)