Przesłanki wymagalności roszczenia o zachowek

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, albo jeśli zstępny uprawniony jest małoletni, 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, zaś w innych wypadkach połowa wartości tego udziału.

Roszczenie o zachowek, a zatem obowiązek zapłaty zachowku powstaje z chwilą śmierci spadkodawcy. Co do zasady ciąży on w pierwszej kolejności na spadkobiercy. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym. Zastosowanie do niego ma art. 455 k.c. Odsetki ustawowe za opóźnienie należą się więc od daty wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku, o ile w tej dacie znane były okoliczności wpływające na wysokość należnego zachowku.

Wymagalność świadczenia z tytułu zachowku - dwa stanowiska

W orzecznictwie i doktrynie zarysowały się dwa stanowiska dotyczące określenia wymagalności świadczenia z tytułu zachowku.

Pierwsze z nich wskazuje, że roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym. Jego wymagalność natomiast należy ustalić w oparciu o regułę z art. 455 k.c. Zatem obowiązek zapłaty kwoty pieniężnej, potrzebnej do pokrycia zachowku, aktualizuje się wraz z wezwaniem do jego zapłaty. Zastosowanie ma tutaj także art. 481 § 1 i 2 k.c.

Drugie stanowisko podkreśla z kolei, że skoro ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu o zachowku, to odsetki od tak ustalonego świadczenia pieniężnego powinny być naliczane dopiero od daty wyrokowania w sprawie. Skoro dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę - tak ustalonej kwoty - stało się wymagalne.

Jednakże należy zaznaczyć, że wyrok zasądzający zachowek nie jest orzeczeniem kształtującym, a tylko potwierdza istnienie zobowiązania. Jak to wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 września 2010 r., II CSK 178/10, zobowiązanie o charakterze bezterminowym przekształca się w zobowiązanie terminowe w wyniku wezwania wierzyciela do spełnienia świadczenia skierowanego do dłużnika (art. 455 k.c.), a wyrok sądowy potwierdza tylko zasadność tego wezwania wskutek istniejącego wcześniej zobowiązania do świadczenia zachowku.

Stanowisko SA

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 22 maja 2018 r.  stanął na stanowisku, że roszczenie o zachowek jest roszczeniem bezterminowym, do którego zastosowanie ma art. 455 k.c. Odsetki ustawowe za opóźnienie należą się zatem od daty wezwania zobowiązanego do zapłaty zachowku, o ile w tej dacie znane były okoliczności wpływające na wysokość należnego zachowku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12).

Zważywszy na stabilną w ostatnich latach wartość siły nabywczej pieniądza, uznanie, iż datą wymagalności jest dopiero dzień wyrokowania mogłoby skłaniać dłużnika do celowego przedłużania postępowania sądowego. Miałoby to bez konsekwencji finansowych odwlec w czasie moment spełnienia świadczenia na rzecz uprawnionego do zachowku.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2018 r., V ACa 1303/17