Czy sąd cywilny może wysłuchać wniosków małoletniego?

24 marca 2020
hello world!

Wysłuchanie zdania małoletniego w postępowaniu cywilnym stanowi wyraz standardu, zarówno konstytucyjnego (art. 72 ust. 3 Konstytucji RP), jak i prawnomiędzynarodowego (art. 12 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 1989 r.), którym jest wysłuchanie i w miarę możliwości uwzględnienie stanowiska dziecka przez organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko w sprawach, które jego dotyczą. Jak kwestię tę regulują przepisy postępowania cywilnego?

Samodzielność dziecka

Jednym z celów wprowadzenia do kodeksu postępowania cywilnego przepisów umożliwiających wysłuchanie małoletniego jest zaakcentowanie rosnącej samodzielności dorastających dzieci w podejmowaniu decyzji i składaniu oświadczeń woli. Znalazło to swój wyraz również w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (m.in. art. 95 § 2 i 4 tej ustawy, które stanowią, że dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo, a w sprawach, w których może samodzielnie podejmować decyzje i składać oświadczenia woli, powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla jego dobra, a także, że rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia).

W konsekwencji dostrzeżono także potrzebę zwiększenia uprawnień procesowych dorastających, ale jeszcze małoletnich dzieci. Konieczność wprowadzenia takich przepisów wynika także z Konstytucji RP. Dokładniej rzecz ujmując: wynika m.in. z treści art. 72 ust. 3, który stanowi, że w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.

Przeczytaj również:
Małoletni, nieletni, młodociany – czy to ta sama osoba?

Wysłuchanie małoletniego

Zgodne z art. 216(1) § 1 ustawy Kodeks postępowania cywilnego (dalej jako „kpc”) sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych. Przepis ten ma zastosowanie w sprawach dotyczących ustalania praw niemajątkowych związanych z władzą rodzicielską. Są to więc sprawy o rozwód, separację, ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, unieważnienie uznania dziecka lub rozwiązanie przysposobienia. Podobnie stanowi art. 576 § 2 kpc. Reguluje on, że sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Uwzględnia przy tym, w miarę możliwości, jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie takie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.

Decyzja o wysłuchaniu małoletniego

Decyzja o tym, czy w konkretnej sprawie należy wysłuchać małoletniego dziecka, podejmowana jest w odniesieniu do kryteriów okoliczności konkretnej sprawy. Wymaga to zgromadzenia obiektywnych i istotnych informacji, które pozwalają na ochronę praw dziecka i zapewnienie jego prawidłowego rozwoju. Decyzja powinna zatem brać pod uwagę przede wszystkim dobro dziecka. W praktyce jednak wskazane jest przesłuchanie małoletniego dziecka w obecności biegłego z zakresu psychologii w najbardziej sprzyjających ku temu warunkach.

Sformułowanie art. 216 (1) § 1 kpc wskazuje na pozostawienie sądowi decyzji, czy istnieje potrzeba wysłuchania dziecka. Mimo braku wyraźnego uregulowania uznać jednak należy, że sąd może pominąć wysłuchanie małoletniego. Może tak być zawsze, jeżeli czynność ta spowoduje przewlekłość postępowania.

Przeciwko obligatoryjności stosowania art. 216(1) kpc przemawia także wykładnia systemowa. Małoletni nie może bowiem mieć więcej uprawnień procesowych niż strona pełnoletnia, której zarówno wysłuchanie informacyjne (art. 216 kpc), jak i przeprowadzenie subsydiarnego dowodu z przesłuchania strony ustawodawca pozostawił ocenie sądu (art. 299 kpc).

Z powyższych względów uznać należy, że samo tylko zaniechanie wysłuchania małoletniego w trybie art. 216(1) ani nie prowadzi do nieważności postępowania cywilnego z powodu pozbawienia możności obrony praw małoletniego (art. 379 pkt 5 kpc), ani nie uzasadnia skargi o wznowienie postępowania cywilnego, jeżeli małoletni składa oświadczenia procesowe za pośrednictwem swojego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika należycie ustanowionego przez przedstawiciela ustawowego. Sąd jednak powinien wyjaśnić w treści uzasadnienia orzeczenia, dlaczego nie uznał potrzeby osobistego wysłuchania małoletniego.

Uwzględnienie zdania małoletniego

Sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia (art. 216(1) § 2 kpc). Formułując wniosek dowodowy o wysłuchanie, strona winna wskazać cel i racjonalne przesłanki zastosowania w danej sprawie. Wysłuchanie nie jest przesłuchaniem w charakterze świadka.

Przepis ten służy realizacji normy z art. 72 ust. 3 Konstytucji RP. Nakłada ona na organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko obowiązek wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.

W odniesieniu do uwzględnienia zdania dziecka (art. 216(1) § 2 kpc) sąd rozważa okoliczności sprawy w odniesieniu do osoby dziecka oraz zakres, w jakim może uwzględnić rozsądne życzenia dziecka. Wykładnia celowościowa każe relatywizować stosowanie tego przepisu jedynie do stanów faktycznych, dla których zdanie dziecka jest prawnie relewantne. Takim stanem nie jest przykładowo postępowanie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości. Mówi o tym wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 20 stycznia 2016 r., sygn. V ACa 607/15.

chevron-down
Copy link