Zakaz reformationis in peius w sprawie o zasiedzenie

W dniu 19 października 2018 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę dotyczącą kwestii: "Czy w sprawie o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie Sąd Odwoławczy związany jest zakazem reformationis in peius co do daty nabycia prawa własności?"

Zdaniem Sądu Najwyższego, w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości zakaz zmiany postanowienia na niekorzyść uczestnika postępowania wnoszącego apelację (art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu zasiedzenia przez sąd drugiej instancji w innej dacie,.niż uczynił to sąd pierwszej instancji.

W przedmiotowej sprawie wnioskodawca Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasów Państwowych - Nadleśnictwo w sprawie z udziałem uczestnika wniósł o stwierdzenie, że z dniem 17 stycznia 1987 r. nabył w drodze zasiedzenia własność nieruchomości o powierzchni 12,51 ha. Postanowieniem z dnia 11 maja 2017 r. Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawca nabył w drodze zasiedzenia własność działki I z dniem 5 kwietnia 2008 r., działki II z dniem 23 lutego 2010 r. i działki nr III z dniem 30 stycznia 2017 r.

Obliczanie terminu zasiedzenia

Ustalenie dat, w których nastąpiło zasiedzenie, opiera się na założeniu, że wnioskodawca obejmując działki w posiadanie samoistne był w złej wierze, wobec czego właściwy był trzydziestoletni termin zasiedzenia. Bieg tego terminu - w ocenie Sądu - rozpoczynał się z dniem, w którym wnioskodawca obejmował w posiadanie samoistne poszczególne działki. Za dzień, w którym wnioskodawca obejmował działki w posiadanie, Sąd uznał dzień,.w którym podpisane zostały poszczególne protokoły zdawczo-odbiorcze, a nie dzień,.w którym uprawomocniła się decyzja administracyjna Naczelnika stwierdzająca przejście nieruchomości na własność państwa.

Apelację złożył jedynie uczestnik postępowania. Oparł ją wyłącznie na zarzutach naruszenia prawa materialnego, tj. 336 w związku z art. 172 oraz art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c. Podniósł, że posiadanie wnioskodawcy nie było samoistne i że doszło do przerwy biegu terminu zasiedzenia na skutek wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej z dnia 3 stycznia 1977 r. stwierdzającej przejście na własność państwa wskazanych w niej nieruchomości, obejmujących także działki, których dotyczy wniosek o stwierdzenie. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz, występując z przedstawionym na wstępie zagadnieniem prawnym.

Orzeczenie Sądu Najwyższego

Zdaniem Sądu Najwyższego, niejednorodność spraw rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym sprawia, że ocena, czy i w jakim zakresie w tym postępowaniu ma - odpowiednie (art. 13 § 2 k.p.c.) - zastosowanie zakaz reformationis in peius (art. 384 k.p.c.), nie można zgeneralizować, lecz trzeba zróżnicowana w zależności do rodzaju sprawy oraz kształtu postępowania, w którym tę sprawę się rozpoznaje. Szczególne znaczenie przy ocenie stosowania przedmiotowego zakazu w postępowaniu nieprocesowym ma reguła, że zakaz ten nie obowiązuje w sytuacji i w zakresie, w którym o danej kwestii sąd orzeka z urzędu, tj. niezależnie od tego, czy i w jakim kształcie jest ona objęta żądaniem. Reguła ta wynika z założenia, że - zwłaszcza w systemie apelacji pełnej, w której sąd drugiej instancji kontynuuje rozpoznanie sprawy  - sąd drugiej instancji orzeka - w granicach zaskarżenia (art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.) - w tym samym zakresie o danej kwestii z urzędu, w którym uczynił to sąd pierwszej instancji.

W postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia związanie sądu granicami żądania (art. 321 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) obejmuje wskazanie posiadania rzeczy, które miało doprowadzić do nabycia prawa w wyniku zasiedzenia, wskazanie prawa, które miało zostać nabyte w wyniku tego zasiedzenia, oraz wskazanie - przez wnioskodawcę lub innego uczestnika postępowania-podmiotu, który miał to prawo nabyć. Przedmiotowego związania nie wyłącza art. 677 § 1 w związku z art. 610 § 1 k.p.c. Związanie sądu granicami żądania nie obejmuje wskazania w nim daty, z której nadejściem miało dojść do nabycia prawa w wyniku zasiedzenia, gdyż przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy doszło do spełnienia przesłanek powodujących, iż w określonej chwili nastąpił z mocy prawa skutek w postaci nabycia określonego prawa przez posiadacza.

Czy data nabycia wiąże sąd?

Trudno zresztą byłoby przyjąć związanie sądu orzekającego o zasiedzeniu datą nabycia prawa wskazaną we wniosku. W razie, gdy zgromadzony materiał faktyczny i dowodowy pozwala na stwierdzenie, że nabycie w drodze zasiedzenia nastąpiło w innej dacie niż wskazana we wniosku, sąd ma obowiązek stwierdzić to nabycie w dacie rzeczywistej. Odmienne stanowisko prowadziłoby do konsekwencji, których nie sposób byłoby zaakceptować - sąd musiałby oddalać wniosek tylko na tej podstawie, że wymagany ustawą termin zasiedzenia upłynął w innej (wcześniejszej albo późniejszej) dacie niż wskazana we wniosku, chociaż z ustaleń wynikałoby, że posiadanie, którego dotyczy wniosek, spowodowało nabycie prawa w następstwie zasiedzenia.

Z tezą, że data nabycia prawa przez zasiedzenie wskazana we wniosku nie wiąże sądu orzekającego w przedmiocie zasiedzenia,.koresponduje założenie, że wnioskodawca nie musi, a tylko może wskazać tę datę we wniosku. Wnioskodawca poddaje pod ocenę sądu stan określonego posiadania, wskazując:

  • przedmiot zasiedzenia,
  • rodzaj nabytego prawa,
  • osobę, która prawo zasiedziała
  • określając stan faktyczny, który miał skutkować zasiedzeniem.

Skoro wskazanie daty, w której miało nastąpić zasiedzenie prawa, nie jest obligatoryjnym elementem wniosku, to dla sądu nie może być wiążące ewentualne określenie jej we wniosku. Rozwiązanie, które zakłada możliwość,.ale nie powinność wskazania daty zasiedzenia we wniosku, i w efekcie pełną samodzielność sądu przy ustalaniu tej daty,.jest pragmatyczne w obliczu nierzadkich trudności w ustaleniu chwili początkowej biegu zasiedzenia i jego chwili końcowej w okolicznościach konkretnej sprawy.

Wskazanie przez sąd w postanowieniu o stwierdzenie zasiedzenia daty, w której nastąpiło nabycie prawa,.jest zatem wynikiem samodzielnej oceny sądu, której dokonuje on z urzędu,.niezależnie od ewentualnej treści wniosku w tym zakresie, a także stanowiska innych uczestników postępowania.

Zastosowanie art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.  w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia

Należy przyjąć, że art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. ma w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia odpowiednie zastosowanie. Dlatego przesądza o tym fakt, że w postępowaniu tym mamy do czynienia z przeciwstawnymi interesami podmiotu,.który miał nabyć prawo w drodze zasiedzenia, i podmiotu, który miał to prawo utracić. Gdy tylko jeden z tych podmiotów zaskarżył apelacją niekorzystne dla siebie postanowienie sądu pierwszej instancji,.w zasadzie nie może być narażony na to,.że w wyniku apelacji postanowienie to zostanie uchylone albo zmienione na jego niekorzyść.

Stosowanie zakazu reformationis in peius trzeba jednak ograniczyć jedynie do takich granic,.w których w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia obowiązuje związanie sądu granicami żądania. Oznacza to, że zakaz reformationis in peius nie może w tym postępowaniu dotyczyć sytuacji,.w której zmiana zaskarżonego postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia polega tylko na tym,.że sąd drugiej instancji oznacza w tym postanowieniu datę nabycia prawa w drodze zasiedzenia odmienną od tej, którą oznaczył sąd pierwszej instancji. Skoro bowiem sąd orzekający w przedmiocie zasiedzenia nie jest związany datą, w której miało nastąpić zasiedzenie, wskazaną we wniosku,.lecz orzeka w tym zakresie z urzędu. Reguła ta dotyczy także sądu rozpoznającego sprawę w drugiej instancji w wyniku apelacji,.to nie może być mowy w tym zakresie o obowiązywaniu zakazu uchylenia lub zmiany zaskarżonego postanowienia na niekorzyść wnoszącego apelację.

Zmiana postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia

Ubocznie należy wskazać, że w przedstawionych rozważaniach chodzi o taką sytuację,.w której zmiana zaskarżonego postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia polega wyłącznie na tym,.że sąd drugiej instancji wskazuje w nim datę zasiedzenia odmienną od daty wskazanej przez sąd pierwszej instancji,.niezależnie od tego, czy apelację wniósł uczestnik postępowania sprzeciwiający się stwierdzeniu zasiedzenia i dążący do tego, aby wniosek o stwierdzenie zasiedzenia został oddalony, czy też wnioskodawca,.który w apelacji wnosił o wskazanie w tym postanowieniu innej, dla siebie korzystniejszej (wcześniejszej) daty zasiedzenia.

Odmiennie należałoby ocenić sytuację, w której apelację od postanowienia sądu pierwszej instancji o stwierdzeniu zasiedzenia złożyłby wnioskodawca celem ustalenia w tym postanowieniu innej, dla siebie korzystniejszej (wcześniejszej) daty zasiedzenia,.a sąd drugiej instancji - na skutek własnych ustaleń lub oceny okoliczności sprawy - doszedłby do wniosku,.że zasiedzenie nie nastąpiło, gdyż nie upłynął jego termin. W tym wypadku chodziłoby nie o zmianę w zaskarżonym postanowieniu daty zasiedzenia,.lecz o rozstrzygnięcie przeciwstawne do tego, które wydał sąd pierwszej instancji. Taka zmiana byłaby wtedy wykluczona z mocy art. 384 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., sygnatura III CZP 1/18