Zakres świadczeń alimentacyjnych - od czego zależy?

9 października 2020
hello world!

Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej również jako „k.r.o.”) zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Co należy przez to rozumieć?

Zakres świadczeń alimentacyjnych - usprawiedliwione potrzeby uprawnionego

W zacytowanym powyżej przepisie art. 135 § 1 k.r.o. ustawodawca wskazuje zasadnicze przesłanki, od których zależy zakres obowiązku alimentacyjnego, a jeżeli obowiązek ten ma charakter świadczenia pieniężnego – jego wysokość. Pierwszą przesłankę stanowią usprawiedliwione potrzeby uprawnionego. W wyniku wykonania obowiązku alimentacyjnego poziom życia uprawnionego nie może być wyższy niż poziom życia zobowiązanego. Świadczenie alimentacyjne co do zasady ma charakter przejściowy, służąc usamodzielnieniu, jeżeli jest to możliwe, osoby uprawnionej. Otrzymane środki nie powinny zostać przeznaczone na realizację potrzeb zbytkowych.

Natomiast wysokość alimentów zależy od wielu czynników. W przypadku dziecka należy uwzględnić jego wiek, stan zdrowia, zainteresowania i zdolności. Decydujące znaczenie mają zatem kryteria subiektywne. Przykładowo wysokość alimentów przysługujących dziecku, które wymaga codziennego przyjmowania leków i częstych wizyt u lekarza, powinna być większa niż dla dziecka zdrowego. Należy przy tym podkreślić, że negatywna ocena moralna zachowania zobowiązanego, np. nieinteresującego się dzieckiem, które jest poważnie chore, nie wpływa na zakres obowiązku alimentacyjnego, który zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka, do których zalicza się koszty leczenia i rehabilitacji. Celem świadczenia alimentacyjnego nie jest „ukaranie” zobowiązanego, ale zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego.

Zakres świadczeń alimentacyjnych - możliwości majątkowe zobowiązanego

Drugą przesłankę wpływającą na zakres świadczeń alimentacyjnych stanowią majątkowe możliwości zobowiązanego. Określenie takich możliwości wymaga ustalenia wysokości comiesięcznych dochodów, np. z tytułu wynagrodzenia za pracę. W niektórych wypadkach zobowiązany może dysponować dużymi środkami majątkowymi. Nie musi jednak osiągać regularnych dochodów na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej (np. umowy zlecenia). Przy ocenie możliwości majątkowych należy w każdym przypadku ustalić najważniejsze składniki majątku zobowiązanego, np. środki zgromadzone na lokatach bankowych, nieruchomości, papiery wartościowe itp. Przy egzekucji świadczeń alimentacyjnych nie ma bowiem ograniczeń co do poszczególnych sposobów egzekucji świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że w pewnych przypadkach zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych będzie zmuszony do sprzedaży wartościowych składników swojego majątku, np. nieruchomości.

Możliwości majątkowe zobowiązanego często będą zależeć od tego, czy zawarł on kolejny związek małżeński, a tym samym założył rodzinę. Brak jest podstaw do uprzywilejowania dzieci z któregoś związku pod kątem obowiązku alimentacyjnego. 

Zakres świadczeń alimentacyjnych -możliwości zarobkowe zobowiązanego

Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest zgodne co do tego, że możliwości zarobkowe osoby zobowiązanej nie wynikają z faktycznie osiąganych zarobków i dochodów. Stanowią natomiast środki pieniężne, które osoba zobowiązana może i powinna uzyskiwać przy dołożeniu należytej staranności, stosownie do swych sił umysłowych i fizycznych (np. orzeczenie SN z 9 stycznia 1959 r., sygn. III CR 212/59; uchwała pełnego składu Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Administracyjnej z 16 grudnia 1987 r., sygn. III CZP 91/86; wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2007 r., sygn. II UK 229/06).

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że ustalenie możliwości zarobkowych (majątkowych) zobowiązanego do alimentacji ma często charakter hipoteczny, gdyż kryterium takich możliwości nie zawsze są zarobki osiągane aktualnie przez zobowiązanego, lecz sama zdolność do uzyskania wyższego wynagrodzenia. Jeżeli zatem – najczęściej – wysokość alimentów sąd ustala na podstawie zarobków otrzymywanych przez pozwanego, to nie dlatego, że pomija dyspozycję art. 135 § 1 k.r.o., lecz z tej racji, że zarobki te odpowiadają możliwościom zobowiązanego. Prowadzi to do konkluzji, że poza całokształtem okoliczności faktycznych, które w sprawie o alimenty sąd obowiązany jest wziąć pod uwagę, istnieje pewna sfera ocen, które odnoszą się do przypuszczenia, domysłu, a nie do faktów jako okoliczności rzeczywistych.

Zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego

W wyroku z 14 stycznia 2000 r. (sygn. I CKN 1177/99) Sąd Najwyższy wskazał, że zobowiązanego zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, zgodnie z brzmieniem art. 135 § 1 k.r.o., wyłącznie brak po stronie zobowiązanego jakichkolwiek możliwości zarobkowych i majątkowych. Brak po stronie zobowiązanego jakichkolwiek możliwości zarobkowych i majątkowych skutkuje więc oddaleniem powództwa o alimenty. Dzieje się tak mimo istnienia usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego.

Co istotne, uzyskiwanie przez dziecko dochodów, np. z tytułu zasiłku dla bezrobotnych czy też renty, wpływa na zakres obowiązku alimentacyjnego, a nie na jego wygaśnięcie. Podobnie na zakres takiego obowiązku, ale ze strony zobowiązanego, wpływa urodzenie się kolejnego dziecka (wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 2002 r., sygn. V CKN 1032/00).

Nie tylko świadczenie pieniężne

Zaspokajanie usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej potrzebującej alimentacji może polegać na dostarczeniu mieszkania, opieki lekarskiej i domowej (wyrok Sądu Najwyższego z 6 maja 1967 r., sygn. III CR 422/66). Jednak jeżeli dłużnik alimentacyjny zmienia sposób wykonywania obowiązku ze świadczenia pieniężnego na świadczenie „w naturze”, powinien domagać się (na podstawie art. 138 k.r.o.) stosownej zmiany wyroku zasądzającego alimenty. Obowiązek alimentacyjny trwa nadal, a powództwo o jego wygaśnięcie z powodu zmiany sposobu wykonywania powinno zostać oddalone (wyrok Sądu Najwyższego z 29 marca 2000 r., sygn. I CKN 1287/99).

Osobiste starania o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego

W art. 135 § 2 k.r.o. ustawodawca dopuścił inny poza świadczeniem pieniężnym sposób wykonania obowiązku alimentacyjnego. Polega on na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego. Powyższy sposób ma zastosowanie jedynie w dwóch przypadkach:

  1. wobec dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie; 
  2. wobec osoby niepełnosprawnej. 

Rozwiązanie przyjęte w tym przepisie pozwala na spełnienie świadczeń alimentacyjnych przez zobowiązanych, którzy dysponują niewielkimi środkami pieniężnymi. Mają oni możliwość wykonywania obowiązku w inny sposób niż przez dostarczenie środków pieniężnych dla uprawnionego. Należy podkreślić, że niedopuszczalne jest zmuszenie przez sąd zobowiązanego do spełnienia obowiązku alimentacyjnego w sposób wskazany w art. 135 § 2 k.r.o.

chevron-down
Copy link