Zaspokojenie wierzyciela z majątku wspólnego małżonków

W dniu 11 kwietnia 2019 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę dotyczącą następującego zagadnienia: Czy przewidziane w art. 41 § 1 k.r.o. prawo wierzyciela do zaspokojenia się z majątku wspólnego małżonków może być realizowane także przez wytoczenie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika o zobowiązanie do spełnienia świadczenia wynikającego z czynności prawnej, której stroną małżonek dłużnika nie był, i czy uprawnienie to pozostaje aktualne również wtedy, gdy świadczenie to objęte jest już tytułem egzekucyjnym wydanym uprzednio przeciwko samemu dłużnikowi?

Przepisy art. 41 k.r.o. dotyczą sytuacji, kiedy to dłużnikiem jest jeden z małżonków. W przypadku długu zaciągniętego przez oboje małżonków bez znaczenia co do zasady jest ustrój majątkowy, jakiemu podlegają małżonkowie dłużnicy. Wierzyciel może zaspokoić się ze wszystkich majątków małżonków. Czyli w przypadku ustroju ustawowego z majątku wspólnego oraz majątku osobistego każdego z małżonków. Jedną z zasad prawa cywilnego jest odpowiedzialność za długi całym majątkiem dłużnika ( A. Kawałko, H. Witczak, Prawo cywilne, Warszawa 2008, s. 11). Bez znaczenia jest dla wierzyciela skład majątków, a tym samym umowy przesuwające składniki między majątkami małżonków.

Nie trzeba najpierw zaspokajać się z majątku wspólnego

Nie ma przepisu, który nakazywałby najpierw zaspokojenie się z majątku wspólnego, a następnie z majątków osobistych, czy też odwrotnie. Można uznać, że dla wierzyciela występuje jedna masa majątkowa, z której może się zaspokoić. Zaspokojenie się z poszczególnych majątków małżonków ma natomiast znaczenie dla rozliczeń samych małżonków. Przykładowo, jeżeli zobowiązanie zaciągnęli oboje małżonkowie,.a wierzyciel zaspokoił swoje roszczenie w toku postępowania egzekucyjnego dzięki sprzedaży nieruchomości wchodzącej w skład majątku osobistego jednego z małżonków, małżonek, do którego należała nieruchomość, może rozliczyć jej wartość, stosując odpowiednio przepisy o rozliczeniu nakładów i wydatków między majątkami małżonków.

Zgodnie z art. 45 k.r.o.: „§ 1. Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. § 2. Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego, jednakże sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny. § 3. Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego”.

Stosowanie art. 45 kro

Powyższe przepisy nie mogą zostać zastosowane wprost w sytuacji,.kiedy wierzyciel obojga małżonków pokryje należności w drodze egzekucji prowadzonej z majątku osobistego jednego z małżonków. Pokrycie należności wierzyciela nie jest wydatkiem na majątek małżonków, a tym bardziej nie można uznać, że jest nakładem. Nie ma jednak przeszkód, ażeby przepisy art. 45 k.r.o. zostały zastosowane w drodze analogii. Małżonek, z którego majątku pokryto wspólny dług, mógłby zatem żądać zwrotu połowy należności od drugiego małżonka. Żądanie takie mógłby zgłosić, zgodnie z art. 45 § 2 k.r.o., w trakcie postępowania o podział majątku wspólnego.

Należy podkreślić, że orzecznictwo SN w szerokim zakresie dopuszcza stosowanie art. 45 k.r.o. w drodze analogii do rozliczeń majątkowych między małżonkami. Przykładowo wkład wniesiony z majątku wspólnego przez jednego z małżonków traktowano jak nakład z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka (uchwała SN z 15.09.2004 r., III CZP 46/04). Zgodnie z tezą powyższej uchwały: „Wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.o., stosowanego w drodze analogii”. Sąd Najwyższy uzasadnił przy tym konieczność stosowania art. 45 k.r.o. w drodze analogii, a nie wprost, albowiem wkład z majątku wspólnego nie wchodzi do majątku odrębnego małżonka wspólnika, ale do majątku spółki. Za stosowaniem analogii przemawia jednak przysporzenie w majątku osobistym małżonka będącego wspólnikiem z uszczerbkiem dla majątku dorobkowego małżonków, z którego wniesiono wkład do spółki osobowej.

Wniesienie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika

Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu cywilnego w kwestii odpowiedzialności małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich, treść ustawy stanowi, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków.

Sąd Najwyższy w swojej uchwale wskazał, iż prawo wierzyciela do zaspokojenia się z majątku wspólnego małżonków na podstawie art. 41 § 1 k.r.o. można zrealizować także przez wniesienie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika o zobowiązanie do spełnienia świadczenia wynikającego z czynności prawnej, której stroną małżonek dłużnika nie był. Niezależnie od tego, czy świadczenie to objęto tytułem egzekucyjnym wydanym uprzednio przeciwko samemu dłużnikowi (art. 787 k.p.c.).

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2019 r., sygnatura III CZP 106/18