Zaspokojenie wierzyciela z majątku wspólnego małżonków

W dniu 11 kwietnia 2019 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę dotyczącą następującego zagadnienia: Czy przewidziane w art. 41 § 1 k.r.o. prawo wierzyciela do zaspokojenia się z majątku wspólnego małżonków może być realizowane także przez wytoczenie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika o zobowiązanie do spełnienia świadczenia wynikającego z czynności prawnej, której stroną małżonek dłużnika nie był, i czy uprawnienie to pozostaje aktualne również wtedy, gdy świadczenie to objęte jest już tytułem egzekucyjnym wydanym uprzednio przeciwko samemu dłużnikowi?

​Przepisy art. 41 k.r.o. dotyczą sytuacji, kiedy to dłużnikiem jest jeden z małżonków. W przypadku długu zaciągniętego przez oboje małżonków bez znaczenia co do zasady jest ustrój majątkowy, jakiemu podlegają małżonkowie dłużnicy. Wierzyciel może zaspokoić się ze wszystkich majątków małżonków. Czyli w przypadku ustroju ustawowego z majątku wspólnego oraz majątku osobistego każdego z małżonków. Jedną z zasad prawa cywilnego jest odpowiedzialność za długi całym majątkiem dłużnika ( A. Kawałko, H. Witczak, Prawo cywilne, Warszawa 2008, s. 11). Bez znaczenia jest dla wierzyciela skład majątków, a tym samym umowy przesuwające składniki między majątkami małżonków.

Nie trzeba najpierw zaspokajać się z majątku wspólnego

Nie ma przepisu, który nakazywałby najpierw zaspokojenie się z majątku wspólnego, a następnie z majątków osobistych, czy też odwrotnie. Można uznać, że dla wierzyciela występuje jedna masa majątkowa, z której może się zaspokoić. Zaspokojenie się z poszczególnych majątków małżonków ma natomiast znaczenie dla rozliczeń samych małżonków. Przykładowo, jeżeli zobowiązanie zaciągnęli oboje małżonkowie,.a wierzyciel zaspokoił swoje roszczenie w toku postępowania egzekucyjnego dzięki sprzedaży nieruchomości wchodzącej w skład majątku osobistego jednego z małżonków, małżonek, do którego należała nieruchomość, może rozliczyć jej wartość, stosując odpowiednio przepisy o rozliczeniu nakładów i wydatków między majątkami małżonków.

Zgodnie z art. 45 k.r.o.: „§ 1. Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. § 2. Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego, jednakże sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny. § 3. Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego”.

Stosowanie art. 45 kro

Powyższe przepisy nie mogą zostać zastosowane wprost w sytuacji,.kiedy wierzyciel obojga małżonków pokryje należności w drodze egzekucji prowadzonej z majątku osobistego jednego z małżonków. Pokrycie należności wierzyciela nie jest wydatkiem na majątek małżonków, a tym bardziej nie można uznać, że jest nakładem. Nie ma jednak przeszkód, ażeby przepisy art. 45 k.r.o. zostały zastosowane w drodze analogii. Małżonek, z którego majątku pokryto wspólny dług, mógłby zatem żądać zwrotu połowy należności od drugiego małżonka. Żądanie takie mógłby zgłosić, zgodnie z art. 45 § 2 k.r.o., w trakcie postępowania o podział majątku wspólnego.

Należy podkreślić, że orzecznictwo SN w szerokim zakresie dopuszcza stosowanie art. 45 k.r.o. w drodze analogii do rozliczeń majątkowych między małżonkami. Przykładowo wkład wniesiony z majątku wspólnego przez jednego z małżonków traktowano jak nakład z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka (uchwała SN z 15.09.2004 r., III CZP 46/04). Zgodnie z tezą powyższej uchwały: „Wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.o., stosowanego w drodze analogii”. Sąd Najwyższy uzasadnił przy tym konieczność stosowania art. 45 k.r.o. w drodze analogii, a nie wprost, albowiem wkład z majątku wspólnego nie wchodzi do majątku odrębnego małżonka wspólnika, ale do majątku spółki. Za stosowaniem analogii przemawia jednak przysporzenie w majątku osobistym małżonka będącego wspólnikiem z uszczerbkiem dla majątku dorobkowego małżonków, z którego wniesiono wkład do spółki osobowej.

Wniesienie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika

Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu cywilnego w kwestii odpowiedzialności małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich, treść ustawy stanowi, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków.

Sąd Najwyższy w swojej uchwale wskazał, iż prawo wierzyciela do zaspokojenia się z majątku wspólnego małżonków na podstawie art. 41 § 1 k.r.o. można zrealizować także przez wniesienie powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika o zobowiązanie do spełnienia świadczenia wynikającego z czynności prawnej, której stroną małżonek dłużnika nie był. Niezależnie od tego, czy świadczenie to objęto tytułem egzekucyjnym wydanym uprzednio przeciwko samemu dłużnikowi (art. 787 k.p.c.).

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2019 r., sygnatura III CZP 106/18