Zatrzymanie procesowe

12 lipca 2019
/

Zatrzymanie jest często jedną z pierwszych czynności podejmowanych w ramach postępowania karnego. Ingeruje ono w podstawowe dobro prawne każdej jednostki, jakim jest wolność osobista. Z tego powodu podlega wielu rygorystycznym zasadom zawartym m.in. w kodeksie postępowania karnego, ustawie o Policji, Konstytucji czy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Przepisy te określają szczegółowo, kiedy organy ścigania mogą dokonać zatrzymania, jak powinno ono przebiegać i jakie prawa przysługują zatrzymanemu.

Istota zatrzymania

Zatrzymanie jest jednym z dozwolonych sposobów użycia przymusu wobec jednostki przez organy państwa.  Polega na pozbawieniu człowieka wolności na krótki, ściśle określony czas. W procedurze karnej nie ma określonego katalogu przestępstw, za których popełnienie dana osoba może zostać zatrzymana. Oznacza to, że zatrzymania można dokonać za każde przestępstwo. Muszą być jednak spełnione przesłanki z art. 244 § 1 kodeksu postępowania karnego. Celem zatrzymania jest nie tylko postawienie osoby zatrzymanej przed sądem, ale także uniemożliwienie jej ucieczki lub zatarcia śladów. Czynności tej można dokonać np. na ulicy, w domu czy w miejscu pracy. Dopuszczalne jest także wykorzystanie tzw. elementu zaskoczenia. Zatrzymać można właściwie zawsze – jednak wyłącznie na określony przepisami czas.

Rodzaje zatrzymania

Istnieje kilka rodzajów zatrzymania. Podstawowym podziałem jest rozróżnienie zatrzymań na procesowe, których celem jest zapewnienie prawidłowego toku postępowania karnego (np. uniknięcie ukrycia się osoby zatrzymanej) oraz pozaprocesowe. Wśród tych ostatnich wyróżniamy zatrzymanie porządkowe (inaczej prewencyjne, służące ochronie porządku i bezpieczeństwa publicznego), penitencjarne (doprowadzenie do aresztu śledczego lub zakładu karnego osoby, która w wyznaczonym terminie nie wróciła z przepustki) oraz administracyjne (doprowadzenie osoby do dyspozycji określonego organu). Do dokonywania zatrzymań uprawniona jest policja na podstawie przepisów ustawy o Policji lub innych ustaw szczególnych. Prawo zatrzymania osoby podejrzanej przysługuje także organom Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krajowej Administracji Skarbowej, Centralnego Biura Antykorupcyjnego oraz Żandarmerii Wojskowej, w zakresie ich właściwośc (art. 312 kodeksu postępowania karnego).

Podejrzany a osoba podejrzana

Kodeks postępowania karnego mówi o zatrzymaniu „osoby podejrzanej” a nie „podejrzanego”. Nie jest to przypadek. Osobą podejrzaną jest osoba, co do której istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła przestępstwo. Podejrzenie to jest jednak zbyt słabe, aby na jego podstawie móc wydać postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Samo przypuszczenie nie wystarcza, aby pozbawić kogoś wolności. Muszą istnieć także obawy, że osoba zatrzymywana uniemożliwi normalny tok postępowania, np. ucieknie lub z uwagi na nieznajomość jej tożsamości późniejszy kontakt z nią nie będzie możliwy lub będzie znacznie utrudniony. Natomiast podejrzany to osoba, której doręczono już postanowienie o przedstawieniu zarzutów (art. 313 § 1 kodeksu postępowania karnego) albo której postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1 kodeksu postępowania karnego).

Przeczytaj również:
Najgorsze więzienia na świecie. Nie chciałbyś tam trafić!

Zatrzymanie przez policję – kiedy jest możliwe?

Co do zasady, prawo do zatrzymania osoby przysługuje policji. W szczególnych przypadkach może tego dokonać także inny organ albo nawet obywatele (link do artykułu o ujęciu obywatelskim).

Zgodnie z art. 244 § 1 kodeksu postępowania karnego policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną. Musi jednak istnieć uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa. Zatrzymanie jest zasadne również w sytuacji, gdy nie można ustalić jej tożsamości. Przypuszczenie, o którym mowa we wskazanym przepisie, musi być oparte na konkretnych dowodach. Odnosi się ono nie tylko do samego faktu popełnienia przestępstwa, ale także do osoby sprawcy.

Zatrzymanie dozwolone jest także na podstawie art. 247 § 1 kodeksu postępowania karnego. Prokurator może je zarządzić wraz z przymusowym doprowadzeniem osoby podejrzanej, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że osoba ta nie stawi się na wezwanie w celu przeprowadzenia czynności procesowych, będzie utrudniała ich przeprowadzenie, a także gdy zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego. W tym celu istnieje również możliwość zarządzenia przeszukania w celu odnalezienia i doprowadzenia wskazanej osoby. Analogiczną sytuację reguluje art. 75 § 2 kodeksu postępowania karnego, który stanowi, iż w razie nieusprawiedliwionego niestawiennictwa oskarżonego (a także podejrzanego – art. 71 § 3 kodeksu postępowania karnego), można go zatrzymać i sprowadzić przymusowo.

Zatrzymanie

Zatrzymanie sprawcy przemocy w rodzinie

Z uwagi na szczególną ochronę, jaką otacza się osoby doświadczające przemocy w rodzinie, w polskim kodeksie postępowania karnego znajdują się przepisy regulujące kwestie zatrzymania jej sprawców. Zgodnie z art. 244 § 1a kodeksu postępowania karnego policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, a zachodzi obawa, że ponownie popełni przestępstwo, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi.

Zatrzymanie w trybie określonym w art. 244 § 1a kodeksu postępowania karnego co do zasady ma charakter fakultatywny, ale będzie ono konieczne, gdy w okolicznościach konkretnej sprawy jest to jedyny sposób zapobieżenia ponownemu popełnieniu przestępstwa z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej. Natomiast obligatoryjne jest zatrzymanie osoby podejrzanej, jeśli przestępstwo to popełniono przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu. Inny niebezpieczny przedmiot w rozumieniu ustawy to taki, który odznacza się podobnie niebezpiecznymi właściwościami, jakie posiadają broń palna i nóż.

Na jak długo możemy zostać zatrzymani?

Zatrzymanie może trwać najdłużej 72 godziny. Maksymalny czas regulowany jest również przepisami konstytucyjnymi (art. 41 ust. 3 Konstytucji).

Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przez uprawniony organ nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania (art. 248 § 1 kodeksu postępowania karnego). Czas ten liczony jest od momentu faktycznego pozbawienia wolności. w którym zatrzymany został wylegitymowany przez funkcjonariuszy. Termin 48 godzin ustanowiono nie tylko w odniesieniu do zatrzymania właściwego. Odnosi się on również do zatrzymania na zarządzenie prokuratora lub postanowienie sądu. Jednak jeśli w tym czasie wpłynie do sądu wniosek o zastosowanie wobec zatrzymanego tymczasowego aresztowania, to zatrzymanie może trwać jeszcze 24 godziny. Jest to czas na decyzję sądu, czy zastosować tymczasowe aresztowanie. Jeżeli w czasie trwania tych 24 godzin podejrzany nie otrzyma postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, należy go niezwłocznie zwolnić. Niedopuszczalne jest doręczenie mu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu po tym terminie.

Zatrzymanego każdorazowo należy także zwolnić na polecenie sądu lub prokuratora. Wcześniejsze zwolnienie zatrzymanego następuje w wypadku, gdy ustała przyczyna zatrzymania. Nie powinno ono zatem trwać dłużej, niż jest to w danym wypadku konieczne.

Co więcej, zgodnie z art. 248 § 3, nie jest dopuszczalne ponowne zatrzymanie osoby podejrzanej na podstawie tych samych faktów i dowodów.

Prawa osoby zatrzymanej

O prawach osoby zatrzymanej stanowi przede wszystkim Konstytucja (art. 41). Zatrzymany przez policję musi zostać poinformowany o przyczynach i podstawach zatrzymania. Stanowi to podstawową gwarancję procesową. Ponadto ma on prawo do kontaktu ze swoim z adwokatem telefonicznie lub w sposób bezpośredni. Zatrzymany może odmówić udzielania policji jakichkolwiek informacji do czasu skontaktowania się z adwokatem. Przysługuje mu także możliwość złożenia w ciągu 7 dni zażalenia do sądu na dokonaną czynność. W zażaleniu tym można domagać się zbadania zasadności i legalności dokonanego zatrzymania. Może także kwestionować prawidłowość sposobu jego dokonania. Zażalenie nie przysługuje jednak na zatrzymanie w celu dokonania niezbędnej czynności wyjaśniającej, np. w celu ustalenia tożsamości.