Czym jest zdatność arbitrażowa sporu?

28 stycznia 2020
hello world!

Zdatność arbitrażowa sporu jest elementem, który musi wystąpić, aby rozpoznaniem sporu zajął się sąd polubowny. Czym zatem dokładnie charakteryzuje się zdatność arbitrażowa? Jakie skutki niesie za sobą jej ewentualny brak?

Czym jest zdatność arbitrażowa sporu?

Zdatność arbitrażową sporu (ang. arbitrability) oznacza określenie przedmiotowe właściwości sprawy, które umożliwia poddanie jej pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Inaczej mówiąc, chodzi więc o wskazanie, jaki rodzaj sporów może być rozstrzygnięty w drodze arbitrażu. Granice zdatności arbitrażowej są dość mocno zróżnicowane w zależności od rozwiązań stosowanych przez różne systemy prawne. Taki stan rzeczy wynika między innymi z faktu, że ustawa modelowa UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r. oraz Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych sporządzona w Nowym Yorku w 1958 r. pozostawiają kwestie związane ze zdatnością arbitrażową do uregulowania na kanwie przepisów krajowych. 

Z całą pewnością można jednak stwierdzić, że obecnie panuje tendencja do rozszerzania rodzajów spraw, które mogą być rozstrzygane przez sądy polubowne. Jako przykład takiego stanu rzeczy można podać nowelizację Kodeksu postępowania cywilnego, która weszła w życie 8 września 2019 r. Wprowadzone zmiany rozszerzyły krąg sporów zdatnych do rozpoznania przez sąd polubowny oraz usunęły wątpliwości dotyczące wymogu zdolności ugodowej dla takich spraw.

Zdatność arbitrażowa w przepisach kpc

Zakres sporów, które mogą zostać rozstrzygnięte przez sąd polubowny (zdatność arbitrażowa), został uregulowany w art. 1157 kpc. Zgodnie z przywołaną regulacją, jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej, strony mogą poddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego:

  • spory o prawa majątkowe, z wyjątkiem spraw o alimenty;
  • spory o prawa niemajątkowe, jeżeli mogą one być przedmiotem ugody sądowej.

Obecne brzmienie przepisu w bardzo klarowny sposób wskazuje rodzaj spraw, które mogą być rozpoznawane przez sąd polubowny. Tego samego nie można powiedzieć o kształcie regulacji art. 1157 kpc sprzed nowelizacji, która została zredagowana bardzo nieprecyzyjnie. Abstrahując od powyższego, należy podkreślić, że art. 1157 kpc nie stanowi samodzielnej podstawy do analizy, czy sprawa może być rozpoznana przez sąd polubowny. Powyższa regulacja musi być bowiem interpretowana łącznie z art. 1 i 2 kpc. Przepisy te dotyczą odpowiednio ustawowej definicji pojęcia sprawy cywilnej oraz dopuszczalności drogi sądowej. Oznacza to, że zdatność arbitrażową posiadają jedynie takie sprawy cywilne, dla których droga sądowa zgodnie z przepisami kpc jest dopuszczalna. Powyższa zasada rozciąga się również na czasową niedopuszczalność drogi sądowej. Taki stan rzeczy skutkuje tym, że zapis na sąd polubowny na gruncie regulacji kpc będzie niedopuszczalny np. w sprawach z zakresu ochrony konkurencji (art. 47928 § 1 kpc).

Spory o prawa majątkowe vs. spory o prawa niemajątkowe posiadające zdolność ugodową

Przepis art. 1157 kpc wprowadza rozgraniczenie na spory o prawa majątkowe oraz prawa niemajątkowe mogące być przedmiotem ugody sądowej. W tym miejscu warto więc wyjaśnić, co dokładnie charakteryzuje takiego rodzaju roszczenia. Przez prawa majątkowe należy rozumieć takie prawa, które realizują interes majątkowy uprawnionego. Prawem majątkowym są więc: wierzytelności, prawa rzeczowe, prawa na dobrach materialnych czy też roszczenia majątkowe związane z naruszeniem dóbr osobistych. A contrario prawem niemajątkowym jest brak interesu ekonomicznego osoby uprawnionej przy realizacji takiego prawa. Typowym kryterium, które odróżnia prawa niemajątkowe od majątkowych jest więc interes ekonomiczny. 

W przypadku zdatności arbitrażowej praw niemajątkowych art. 1157 kpc wprowadza dodatkowy wymóg w postaci zdolności ugodowej. Oznacza to, że przed sąd polubowny mogą trafić tylko takie sprawy o prawa niemajątkowe, które są w stanie być przedmiotem ugody sądowej. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest brak możliwości rozstrzygnięcia w postępowaniu przed sądem polubownym np. sprawy o rozwód lub unieważnienie małżeństwa.

Spory z zakresu prawa pracy

Zdatnością arbitrażową objęte są również spory z zakresu prawa pracy. Należy jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na treść art.1164 kpc. Przywołana regulacja wskazuje, że zapis na sąd polubowny obejmujący spory z zakresu prawa pracy może być sporządzony tylko po powstaniu sporu i wymaga zachowania formy pisemnej. Do zapisu na sąd polubowny w takich sprawach może dojść więc tylko w drodze kompromisu zawartego już po wystąpieniu sporu.

Jeśli chodzi zaś o określenie, czym dokładnie jest spór z zakresu prawa pracy, należy posłużyć się definicją z art. 476 § 1 kpc. Zgodnie z tym przepisem przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy:

  • o roszczenia ze stosunku pracy lub z nimi związane;
  • dotyczące ustalenia istnienia stosunku pracy, jeżeli łączący strony stosunek prawny, wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy;
  • o roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy;
  • o odszkodowanie dochodzone od pracodawcy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Spory związane z zaskarżaniem uchwał spółek kapitałowych

Kontrowersje budzi nadal zdatność arbitrażowa spraw związanych z zaskarżeniem uchwał spółek kapitałowych. Co prawda wspomniana wyżej nowelizacja kpc rozwiała wątpliwości co do zaskarżania uchwał spółek kapitałowych o charakterze majątkowym, jednakże sporna jest nadal dopuszczalność rozpatrzenia przez sąd arbitrażowy uchwał o charakterze niemajątkowym. Problematyczne jest przede wszystkim to, że w sprawach o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia w spółkach kapitałowych niedopuszczalne jest zawarcie ugody. Zdatność arbitrażowa sprawy w takich wypadkach zależy więc od majątkowego bądź niemajątkowego charakteru uchwały. O tym zaś, czy zaskarżana uchwała ma charakter majątkowy, czy niemajątkowy decyduje każdorazowo jej przedmiot, na co wskazuje orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2001 r. (V CZ 150/2001).

Skutki braku zdatności arbitrażowej sporu

Brak zdatności arbitrażowej sporu niesie za sobą bardzo poważne skutki. Jeżeli bowiem, pomimo braku zdatności arbitrażowej, sąd polubowny rozpozna sprawę, to rozstrzygnięcie takie będzie mogło prowadzić do uchylenia wyroku bądź też odmowy jego stwierdzenia albo odmowy uznania. Co więcej, sąd powszechny decydujący o  powyższych kwestiach fakt ten bierze pod uwagę z urzędu (art.1206 §2 pkt.1 oraz art.1214 §3 kpc). 

Źródła:

1. R.Morek, Mediacja i arbitraż (art. 1832 -18315 , 1154-1217 KPC) Komentarz, C.H.Beck, 2006

2. T. Ereciński, K. Weitz, Sąd Arbitrażowy, Warszawa 2008

3. A.W.Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż handlowy w Polsce : status prawny arbitrażu i arbitrów, Warszawa 2011

4. M. Tomaszewski [w:] System Prawa Handlowego T.8, Arbitraż Handlowy, red. Szumański 2015 wyd. 2

chevron-down
Copy link