Kiedy można dokonać ekshumacji?

28 stycznia 2020
hello world!

Słownik języka polskiego PWN definiuje ekshumację jako «wydobycie pochowanych zwłok np. w celu przeniesienia ich do innego grobu». Jak kwestię tę regulują polskie przepisy?

Ekshumacja – definicja

Zgodnie z art. 210 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”), w celu dokonania oględzin lub otwarcia zwłok prokurator albo sąd może zarządzić wyjęcie zwłok z grobu. Celem wyjęcia zwłok z grobu jest przeprowadzenie ich oględzin lub sekcji. Jak się wydaje, czynność ta jest niezbędna w sytuacji, gdy pochowanie osoby odbyło się bez uprzedniej sekcji zwłok czy oględzin. Może również pojawić się konieczność powtórzenia tych czynności z uwagi na niepełność, nielogiczność bądź niejasność poprzednio wydawanych w sprawie opinii.

Przeczytaj również:
Sekcja zwłok - zajęcie dla ludzi o mocnych nerwach

Kiedy można dokonać ekshumacji?

Ekshumacja polega na wydobyciu zwłok i szczątków z grobu lub miejsca tymczasowego pochówku w celu przeniesienia ich i pochowania w innym miejscu albo przeprowadzenia oględzin lekarsko-sądowych.

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (dalej jako „ucchz”), ekshumacja zwłok i szczątków może być dokonana:

  1. na umotywowaną prośbę osób uprawnionych do pochowania zwłok za zezwoleniem właściwego inspektora sanitarnego (obecnie: państwowy inspektor sanitarny);
  2. jeżeli zarządzi tak prokurator lub sąd;
  3. na podstawie decyzji właściwego inspektora sanitarnego w razie zajęcia terenu cmentarza na inny cel.

Zwłoki osób zmarłych na choroby zakaźne, których wykaz ustala minister właściwy do spraw zdrowia, nie mogą być ekshumowane w przypadkach przewidzianych w ust. 1 pkt 1, przed upływem 2 lat od dnia zgonu (art. 15a ust. 3 ustawy).

Przepisy wykonawcze

Zgodnie z § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi (dalej jako „rozporządzenie”), ekshumacja zwłok i szczątków jest dopuszczalna w okresie od 16 października do 15 kwietnia. Proces ten przeprowadza się we wczesnych godzinach rannych. O zamierzonej ekshumacji należy zawiadomić właściwego powiatowego lub portowego inspektora sanitarnego, który:

  1. wykonuje nadzór nad ekshumacją oraz
  2. może dopuścić wykonanie ekshumacji w innym czasie niż określony w ust. 1, przy zachowaniu ustalonych przez niego środków ostrożności.

Ekshumacja zwłok/szczątków przed okresem mineralizacji

Zwłoki ekshumowane przed upływem okresu mineralizacji wydobywa się wraz z trumną, którą bez otwierania umieszcza się, na czas przewozu na obszarze państwa, w skrzyni szczelnie wybitej blachą (§ 12 ust. 3 rozporządzenia). Na miejscu ponownego pochowania trumnę wydobywa się ze skrzyni i chowa się bezzwłocznie na cmentarzu bez jej otwierania.

Ekshumacja zwłok/szczątków po okresie mineralizacji

Natomiast w przypadku ekshumacji wykonywanej po upływie okresu mineralizacji wydobyte szczątki wraz z resztkami trumny umieszcza się w nowej trumnie. Następnie przygotowuje się je do przewozu zgodnie z wymaganiami określonymi w § 11 ust. 1. Zwłoki przewożone na obszarze państwa na odległość większą niż 60 km składa się w szczelnej drewnianej trumnie. Zamyka się ją w obecności powiatowego lub portowego inspektora sanitarnego, który następnie dokonuje jej opieczętowania. Trumnę umieszcza się na czas przewozu w szczelnie zamkniętym worku z nieprzepuszczalnego tworzywa sztucznego, odpornego na uszkodzenia mechaniczne. Po dostarczeniu trumny na miejsce przeznaczenia worek zdejmuje się i spala.

Zwłoki lub szczątki wywożone po ekshumacji za granicę Rzeczypospolitej Polskiej zamyka się w nowej trumnie i przygotowuje się do przewozu. Składa się je w trumnie drewnianej wybitej blachą lub posiadającej wkład metalowy albo w trumnie metalowej. Dno trumny wypełnia się warstwą substancji płynochłonnej o grubości 5 cm. Trumnę umieszcza się w szczelnej skrzyni drewnianej, uniemożliwiającej przemieszczanie się trumny, lub w innym pojemniku, wykonanym z nieprzepuszczalnego materiału. Powiatowy lub portowy inspektor sanitarny może nakazać zastosowanie ponadto innych środków ostrożności przy przewozie zwłok. Jeżeli podjęte środki okażą się dostateczne, dokonuje on opieczętowania trumny.

Co istotne, zgodnie z § 12 ust. 5 rozporządzenia, o zamierzonej ekshumacji na cmentarzu zawiadamia się na piśmie zarząd cmentarza.

Ekshumacja zwłok i szczątków na wniosek IPN

Zgodnie z art. 15a ust. 1 ustawy, jeżeli w wyniku prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prac poszukiwawczych ustalono lub powzięto podejrzenie, że pod istniejącym grobem znajduje się miejsce spoczynku osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r., i na podstawie zarządzenia prokuratora właściwej miejscowo oddziałowej komisji ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu dokonano ekshumacji zwłok lub szczątków ludzkich z istniejącego grobu i nie ma możliwości ponownego pochowania zwłok i szczątków w tym samym grobie, wojewoda właściwy ze względu na miejsce położenia grobu, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, wydaje decyzję o ponownym pochowaniu zwłok i szczątków z istniejącego grobu w innym grobie.

Wniosek o ponowne pochowanie zawiera:

  1. dane osób pochowanych w grobie oraz określenie miejsca usytuowania grobu wynikające z planu zagospodarowania cmentarza;
  2. przesłanki uzasadniające potrzebę ponownego pochowania;
  3. uzasadnienie.

Co w przypadku braku możliwości ponownego pochowania zwłok i szczątków w innym grobie na tym samym cmentarzu z uwagi na brak miejsca lub zamknięcie cmentarza? Zwłoki i szczątki mogą zostać ponownie pochowane na innym cmentarzu. Wydanie decyzji o ponownym pochowaniu wojewoda poprzedza trwającymi nie dłużej niż 3 miesiące rokowaniami z małżonkiem, zstępnymi, wstępnymi lub innymi osoby, które pochowały osoby zmarłe i których dane znajdują się w ewidencji grobów prowadzonej przez administrację cmentarza. W przypadku braku tych osób rokowania prowadzi się z krewnymi bocznymi do trzeciego stopnia pokrewieństwa.

Koszt ponownego pochowania, w tym przeniesienia zwłok i szczątków, wykupu nowego miejsca pochowania oraz budowy albo odtworzenia nagrobka, odpowiadającego dotychczasowemu, ponosi wojewoda (art. 15a ust. 8 ustawy).

Spór o ekshumację

Jeżeli o ekshumacji nie decyduje sąd lub prokurator, wymagana jest zgoda wszystkich uprawnionych. Na wyjęcie zwłok z grobu muszą się zgodzić wszyscy członkowie najbliższej rodziny osoby zmarłej. Pomiędzy członkami rodziny może powstać spór dotyczący ekshumacji. Wówczas osobą uprawnioną do złożenia wniosku o ekshumację będzie osoba wskazana prawomocnym wyrokiem sądu. Ewentualny spór między nimi może rozstrzygnąć tylko sąd powszechny w procesie cywilnym. Naczelny Sąd Administracyjny, w wyrokach z 23 listopada 2010 r. (sygn. II OSK 1383/10) oraz z 29 listopada 2011 r., stwierdził m.in., że do ekshumacji wymaga się zgody wszystkich uprawnionych. Ewentualny spór między nimi nie może być rozstrzygnięty w postępowaniu administracyjnym. Rozstrzygnąć go może sąd cywilny. Prawo pochowania osoby zmarłej wraz z prawem do ekshumacji stanowią bowiem dobro osobiste. Do jego ochrony powołany jest sąd powszechny.

 

chevron-down
Copy link