Adopcja a rodzina zastępcza

Wiele osób, które nie mogą mieć dzieci, zaczyna rozważać adopcję lub zostanie rodziną zastępczą. Poza tym istnieją osoby, które mają własne dzieci, ale chciałyby w ten sposób pomóc. Adopcja a rodzina zastępcza – jakie są różnice?

Przysposobienie – powszechnie nazywane adopcją – to działanie mające na celu stworzenie takich samych skutków w sferze prawnej jak pokrewieństwo naturalne. W Polsce przysposobić można jedynie osobę, która nie ukończyła 18. roku życia. Jeśli dziecko ma więcej niż 13 lat, to musi ono wyrazić zgodę na przysposobienie go. Adopcja ma przede wszystkim służyć dobru dziecka.

Adopcja a prawo

Przepisy dotyczące przysposobienia znajdują się w Dziale II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako KRiO) i obejmują artykuły 114-127 oraz w Ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

W Polsce nie dopuszcza się możliwości adoptowania osoby pełnoletniej. Inaczej jest np. w Stanach Zjednoczonych, gdzie nie tylko można przysposobić osobę, która jest pełnoletnia, lecz także nie wymaga się zachowania odpowiedniej różnicy wieku pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym. Co więcej, nie ma przeciwwskazań, by to osoba młodsza adoptowała osobę starszą.

Adopcja osób pełnoletnich to temat, który co jakiś czas porusza opinię publiczną. Są bowiem sytuacje, w których zastosowanie takiej procedury byłoby wskazane i korzystne dla obydwu stron, a jest to niemożliwe, gdyż przepisy prawa wykluczają taką możliwość. W związku z tym Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości w sprawie rozszerzenia instytucji przysposobienia w szczególnych wypadkach na osoby pełnoletnie. Decyzja była jednak odmowna.

Adopcja – od czego zacząć?

Pierwszym krokiem, jaki powinny podjąć osoby zainteresowane adopcją, powinno być udanie się do ośrodka adopcyjnego. To za jego pośrednictwem będzie przeprowadzana większość działań. Przyszła rodzina adopcyjna nie musi się udawać do najbliższego ośrodka adopcyjnego. Może być to bowiem dowolny ośrodek znajdujący się w kraju. Spis ośrodków adopcyjnych dla danego województwa można znaleźć w Biuletynie Informacji Publicznej tego województwa.

Pierwsze spotkanie w ośrodku jest zazwyczaj informacyjne. Podczas niego osoby zainteresowane zostaniem rodziną adopcyjną dowiadują się, jakie wymogi są stawiane kandydatom, jak przebiega procedura oraz z jakich środowisk pochodzą dzieci kierowane do adopcji. Jest to o tyle ważne spotkanie, że pewne wymogi różnią się w zależności od ośrodka.

Adopcja – przygotowanie

Jeśli chodzi o dzieci przygotowywane do adopcji, to mogą one zamieszkiwać w placówkach opiekuńczo-wychowawczych (domach dziecka), interwencyjnych ośrodkach pre-adopcyjnych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, w rodzinach zastępczych (spokrewnionych, zawodowych bądź niezawodowych) lub w rodzinnych domach dziecka. Ponadto aby dziecko mogło być przygotowane do adopcji, jego rodzice biologiczni muszą albo być całkowicie pozbawieni władzy rodzicielskiej, albo wyrazić przed sądem zgodę na adopcję. Taka zgoda nie jest konieczna jedynie w sytuacji, w której rodzice są nieznani.

Procedura rozpoczyna się od złożenia dokumentów oraz ocenienia, czy osoby zainteresowane zostaniem rodziną adopcyjną mają niezbędne kwalifikacje oraz odpowiednią motywację. Dokumenty, których się wymaga, to m.in. zaświadczenia o zatrudnieniu i dochodach, opcjonalnie opinia z miejsca pracy, odpis aktu małżeństwa, zaświadczenia lekarskie o ogólnym stanie zdrowia z adnotacją poświadczającą brak przeciwwskazań do opieki nad dzieckiem, (czasami także zaświadczenia lekarskie z poradni zdrowia psychicznego), zaświadczenie o niekaralności przyszłych rodziców, o które występuje do odpowiedniego rejestru karnego sam ośrodek adopcyjny. Zazwyczaj uznaje się, że kandydaci na rodziców adopcyjnych powinni pozostawać w związku małżeńskim od kilku lat. Jest to swoisty gwarant trwałości rodziny. Ponadto czasami ośrodki katolickie wymagają zaświadczenie od proboszcza parafii, na terenie której mieszkają kandydaci.

Kto może dokonać przysposobienia?

Według KRiO (art. 114¹ §1) przysposobić mogą tylko osoby, które:

• mają pełną zdolność do czynności prawnych (tzn. są pełnoletnie i nieubezwłasnowolnione),
• posiadają kwalifikacje osobiste (moralne i zdrowotne oraz stabilną sytuację materialną), które pozwolą w przyszłości na wywiązywanie się z obowiązków rodzicielskich,
• uzyskały opinię kwalifikacyjną ośrodka adopcyjnego oraz świadectwo ukończenia szkolenia organizowanego przez ten ośrodek.

Ponadto pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym powinna istnieć odpowiednia różnica wieku. Zazwyczaj uznaje się, że nie powinno być to więcej niż 40 lat.

Co prawda polskie prawo dopuszcza możliwość przysposobienia małoletniego przez jedną osobę, ale jest to stosunkowo rzadka sytuacja. Najczęściej dochodzi do przysposobienia wspólnego. Taką możliwość mają jednak jedynie małżonkowie. Zgodnie z art. 115 §2 do skutki przysposobienia wspólnego nastąpią także wtedy, gdy drugi małżonek przysposobi małoletniego, uprzednio przysposobionego przez jednego małżonka. Podobnie może być w sytuacji, gdy przysposabiający był małżonkiem osoby, która wcześniej dziecko przysposobiła, a małżeństwo ustało przez śmierć małżonka, który już dokonał przysposobienia. W takim wypadku można wystąpić do sądu opiekuńczego. Ten z kolei, na wniosek przysposabiającego, ma prawo orzec, że przysposobienie ma skutki przysposobienia wspólnego.

Przysposobienie jednego małżonka bez zgody drugiego

Zazwyczaj przysposobienie przez jednego małżonka bez zgody drugiego jest niemożliwe. Jednak w sytuacji, gdy nie ma on zdolności do czynności prawnych albo porozumienie się z nim jest niemożliwe, dopuszcza się taką możliwość (art. 116).

Jeśli rozmowa w ośrodku przebiegnie dobrze, to następuje analiza warunków bytowo-materialnych kandydatów na rodzinę adopcyjną. Ma to na celu sprawdzenie, czy warunki są wystarczająco dobre, by mogło zamieszkać tam dziecko, oraz czy tryb życia przyszłych rodziców adopcyjnych jest możliwy do pogodzenia z wychowywaniem dziecka.

Szkolenie w ośrodku

Po przejściu tego procesu rodzice przechodzą przez szkolenie w ośrodku. Dzięki temu mogą uzmysłowić sobie potencjalne problemy, które mogą się pojawić po adoptowaniu dziecka. Kandydatom przysługuje także możliwość skorzystania z indywidualnych porad psychologów i pedagogów. Następnie dochodzi do spotkania przyszłych rodziców z dzieckiem. Uprzednio dostają oni informacje na temat małoletniego (opis dziecka, jego charakteru, opinię lekarza i psychologa). Pierwsze spotkanie odbywa się w ośrodku. Jest tam obecna osoba, którą dziecko zna. Od tego czasu rodzice mają prawo (a nawet powinni) regularnie spotykać się z dzieckiem, aby powoli się oswoiło i przyzwyczaiło do nich.

Dopiero po przejściu tych wszystkich kroków następuje złożenie wniosku do Sądu Rejonowego w Wydziale Rodzinnym oraz Wydziale dla Nieletnich o przysposobienie dziecka. Zazwyczaj kandydaci otrzymują wsparcie od ośrodka. Nie zostają zatem sami z formalnościami. Po zakończeniu tych formalności dziecko może już przebywać w domu rodziców adopcyjnych. Aczkolwiek występuje w tym okresie możliwość pojawienia się kuratora sądowego. Sprawdzi on, jak dziecko funkcjonuje w nowym otoczeniu.

Przysposobienie pełne

Istnieją 3 rodzaje przysposobienia – pełne, niepełne i całkowite. Przysposobienie pełne polega na tym, że dziecko niejako przestaje być częścią poprzedniej rodziny i zostaje częścią nowej. Od momentu przysposobienia nie ma kontaktu z rodzicami biologicznymi czy innymi członkami rodziny.

W tej sytuacji zazwyczaj dochodzi do zmiany nazwiska na to, którym posługuje się przysposabiający. Jeżeli dziecko chce zachować swoje dotychczasowe nazwisko, sąd może zdecydować, że będzie mogło posługiwać się podwójnym nazwiskiem. Takiej możliwości nie ma jednak, jeśli sąd orzekł wydanie nowego aktu urodzenia dziecka. Zmienia się w nim bowiem właśnie informację o nazwisku. W przypadku przysposobienia całkowitego można również złożyć wniosek o zmienienie imiona lub imion dziecka. Po uzyskaniu zgody na wydanie nowego aktu urodzenia rodzice muszą udać się do urzędu stanu cywilnego i tam dopełnić wszystkich formalności.

Przysposobienie niepełne

Przysposobienie niepełne ma bardziej ograniczone skutki niż przysposobienie pełne. W tym przypadku powstaje więź jedynie pomiędzy dzieckiem i przysposabiającym (nie ma jej pomiędzy krewnymi przysposabiającego a dzieckiem) i rozciąga się na zstępnych przysposabiającego.

Oznacza to, że obowiązek alimentacyjny możne powstać jedynie między przysposobionym i jego zstępnymi a przysposabiającym, a nie między przysposobionym a krewnymi przysposabiającego. W związku z tym, że relacje pokrewieństwa są przy przysposobieniu niepełnym dość skomplikowane, komplikują się nieco także kwestie dziedziczenia. Poza tym przy tym rodzaju przysposobienia nie następuje jednak zmiana w akcie urodzenia. Dziecko jest jednocześnie członkiem dwóch rodzin: biologicznej i adopcyjnej. Jest to bardzo rzadko stosowana opcja. Dopuszcza się ją jedynie, jeśli jest to rozwiązanie najlepsze dla dziecka. Należy bowiem pamiętać, że przysposobienie ma mieć na celu właśnie dobro małoletniego. To właśnie to dobro trzeba mieć przede wszystkim na uwadze.

Przysposobienie całkowite

Przysposobienie całkowite nazywa się także przysposobieniem anonimowym. Jest to najdalej posunięty rodzaj przysposobienia. W jego wyniku bowiem dziecko zaczyna być traktowane tak, jakby było naturalnym dzieckiem przysposabiających. Z jednej strony jest to bardzo korzystne dla osób, które chcą adoptować dziecko. Jednak z drugiej strony należy pamiętać, że jest to jedyny rodzaj przysposobienia, który jest nierozerwalny. Zatem raz podjętej decyzji nie da się cofnąć.

Jakie przysposobienie można rozwiązać?

W przypadku przysposobienia pełnego i niepełnego dopuszcza się możliwość jego rozwiązania. Dzieje się tak tylko z ważnych przyczyn. Do rozwiązania może dojść na wniosek przysposobionego, przysposabiającego lub prokuratora. Ustala się wtedy, czy więzi rodzinne uległy rozpadowi. Jednak najważniejszą kwestią jest nadal dobro dziecka. Sąd ustala więc, co jest bardziej korzystne dla małoletniego: dalsze pozostawanie w danej rodzinie czy rozwiązanie przysposobienia. Jeśli dochodzi do rozwiązania przysposobienia, to ustają wszystkie skutki prawne, które się pojawiły w wyniku adopcji.

Rozwiązanie przysposobienia jest niemożliwe, gdy przysposobiony nie żyje. Podobnie jest w przypadku śmierci przysposabiającego. Jeśli jednak przysposabiający zmarł po wszczęciu sprawy o rozwiązanie przysposobienia, to dopuszcza się taką możliwość.

Adopcja zagraniczna

Adopcja zagraniczna to przysposobienie dziecka przez osobę mieszkającą za granicą. W związku z tym, że wiąże się to z przeprowadzeniem się małoletniego poza granice Polski, jest to znacznie bardziej skomplikowane procedura. Co do zasady uznaje się, że takie rozwiązanie może zostać zastosowane wyłącznie, gdy tylko w ten sposób można zapewnić przysposabianemu odpowiednie zastępcze środowisko rodzinne. Zazwyczaj dzieje się tak w przypadku, gdy dziecko jest chore lub niepełnosprawne. Niewiele osób chce podjąć się adopcji takiego dziecka, zatem adopcja zagraniczna zazwyczaj jest jedyną szansą.

Wyjątkiem od zasady pierwszeństwa adopcji krajowej jest sytuacja, w której między przysposabiającym a przysposabianym istnieje stosunek pokrewieństwa lub powinowactwa lub gdy przysposabiający już przysposobił siostrę lub brata przysposabianego.

Rodzina zastępcza – czym jest?

Zasady dotyczące rodzin zastępczych zostały określone w KRiO (Rozdział II. Stosunki pomiędzy rodzicami i dziećmi, Oddział 2A. Piecza zastępcza) i w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (art. 39–59). O ile procedurę adopcyjną można przeprowadzić wyłącznie wobec dziecka, którego rodzice są całkowicie pozbawieni władzy rodzicielskiej, to wychowanie w rodzinie zastępczej można zapewnić dziecku zarówno  całkowicie, jak i częściowo pozbawionemu opieki rodzicielskiej. Zanim dziecko trafi do domu dziecka, próbuje się znaleźć dla niego rodzinę zastępczą. Jeśli się to nie uda, to dopiero w ostateczności małoletni trafia do placówki opiekuńczo-wychowawczej.

Pierwszeństwo w zostaniu rodziną zastępczą ma rodzina dziecka – osoby spokrewnione lub spowinowacone z nim – o ile są w stanie zapewnić mu wystarczająco dobre warunki do życia. Jeśli jednak sytuacja dziecka nie uległaby poprawie na skutek przebywanie pod opieką osób z rodziny biologicznej, sąd opiekuńczy wskazuje innych kandydatów.

Rodzaje rodzin zastępczych

Wyróżnia się kilka rodzajów rodzin zastępczych:

• rodzina zastępcza spokrewniona z dzieckiem,
• rodzina zastępcza niespokrewniona z dzieckiem,
• zawodowa rodzina zastępcza (art. 54 KRiO) niespokrewniona z dzieckiem:
  • wielodzietna
  • specjalistyczna (art. 59 KRiO)
  • o charakterze pogotowia rodzinnego (art. 58 KRiO).

Rodzina zastępcza spokrewniona lub niespokrewniona z dzieckiem

Rodzina zastępcza spokrewniona z dzieckiem jest pierwszą rodziną, o jakiej myśli sąd w przypadku konieczności zapewnienia dziecku opieki. Uznaje się, że dziecko będzie czuło się najbezpieczniej, przebywając w domu osób, które zna. Rodzina zastępcza niespokrewniona z dzieckiem jest – jak wskazuje nazwa – niespokrewniona z małoletnim. Od pozostałych rodzajów rodzin zastępczych różni się tym, że pojawienie się dziecka nie zmienia funkcjonowania rodziców. Nadal mają oni bowiem życie zawodowe takie jak przed podjęciem się opieki. Inaczej jest w przypadku rodzin zawodowych. Tutaj głównym zadaniem rodziców jest wychowywanie dzieci, które się pojawiają. Rodzice zastępczy nie mają innego życia zawodowego, gdyż ich głównym zajęciem jest właśnie wychowywanie dzieci. W związku z tym otrzymują większe wsparcie finansowe, by mogły ten cel osiągnąć.

Zawodowa rodzina zastępcza

Zawodowa niespokrewniona z dzieckiem rodzina zastępcza wielodzietna przyjmuje do swojego domu od 3 do 6 dzieci. Musi zatem mieć wystarczająco dobre warunki mieszkaniowe. Zgodnie z art. 53 w rodzinie zastępczej zawodowej lub rodzinie zastępczej niezawodowej, w tym samym czasie, może przebywać łącznie nie więcej niż 3 dzieci. Ponadto liczba dzieci może się zwiększyć (tj. być większa niż 6) w przypadku konieczności umieszczenia w rodzinie rodzeństwa dziecka, które już w niej przebywa.

Adopcja więcej niż jednego dziecka

Aby dzieci mogło być więcej, wymagane jest uzyskanie pozytywnej opinii koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej. Do rodzin zastępczych specjalistycznych trafiają dzieci niepełnosprawne lub dzieci z problemami wychowawczymi. W pogotowiu opiekuńczym zaś przebywają dzieci tylko przez krótki czas – do 15 miesięcy.

W tym czasie należy określić problemy i potrzeby dziecka oraz znaleźć sposób, jak dziecku pomóc. Jeśli w trakcie pobytu okaże się, że powrót dziecka do rodziny biologicznej jest niemożliwy, dziecko czeka na rodzinę adopcyjną, zastępczą lub na umieszczenie dziecka. Każda rodzina zastępcza o charakterze pogotowia rodzinnego określa wiek dzieci, jakimi jest w stanie się zajmować (miejsce w domu tej rodziny jest w związku z tym przystosowane dla takich właśnie osób).

Zazwyczaj w pogotowiu opiekuńczym przebywa 2 lub 3 dzieci. W związku z faktem, że są to osoby w bardzo trudnej sytuacji życiowej, wymagają poświęcenia im większej uwagi. Istnieje jednak jeden wyjątek. Rodzina zastępcza, która jest pogotowiem opiekuńczym, nie ma prawa odmówić przyjęcia dziecka do 10. roku życia, które zostało doprowadzone przez policję (np. w sytuacji, gdy coś zagrażało życiu lub zdrowiu dziecka). Wtedy musi ono zostać w tej rodzinie tak długo, aż sąd opiekuńczy podejmie decyzję dotyczącą jego dalszej sytuacji.

W związku z faktem, że aby zostać zawodową rodziną zastępczą, należy spełnić wiele wymagań, większość osób decyduje się na to, by być po prostu rodziną zastępczą niespokrewnioną z dzieckiem.

Kto może zostać rodziną zastępczą?

Rodziną zastępczą mogą zostać osoby, które:

• mają stałe miejsce zamieszkania na terenie RP,
• korzystają z pełni praw cywilnych i obywatelskich,
• dają rękojmię należytego wykonania zadań rodziny zastępczej,
• nie są pozbawione władzy rodzicielskiej ani władza rodzicielska nie została im ograniczona,
• wywiązują się z obowiązku łożenia na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby, gdy ciąży na nich taki obowiązek z mocy prawa,
• nie są chore na chorobę uniemożliwiającą właściwą opiekę nad dzieckiem,
• mają odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania,
• uzyskały pozytywną opinię ośrodka pomocy społecznej właściwego ze względu na miejsce zamieszkania.

Osoby zainteresowane zostaniem rodziną zastępczą powinny się udać do Ośrodka Adopcyjno-Opiekuńczego, Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie lub Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Tam, tak jak w przypadku adopcji, uzyskają informację o procedurach i odbędą wstępną rozmowę. To nie jedyne podobieństwo – tak jak w przypadku adopcji wymagana jest odpowiednia różnica wieku pomiędzy kandydatami a dzieckiem oraz przeprowadzany jest wywiad środowiskowy, a rodzice zastępczy muszą odbyć szkolenie w ośrodku adopcyjno-opiekuńczym, które przygotuje ich do nowej roli (szkolenie trwa zwykle około 3 miesiące).

Po ukończeniu szkolenia oraz odbyciu badań psychologicznych rodzice zastępczy otrzymują zaświadczenie kwalifikacyjne i pisemną opinię. W ośrodku adopcyjnym dochodzi do wybrania dziecka, które ma znaleźć się w nowej rodzinie. Po spotkaniu z dzieckiem można rozpocząć dalsze kroki formalne. Należy złożyć wniosek do sądu cywilnego miejsca zamieszkania dziecka o ustanowienie do sądu opiekuńczego. Jeśli wniosek zostanie pozytywnie rozpatrzony, to dziecko zamieszkuje w rodzinie zastępczej.

Adopcja a rodzina zastępcza – co wybrać?

Zarówno adopcja, jak i rodzina zastępcza mają taki sam cel – chodzi o to, by zapewnić dziecku odpowiednie warunki, dać mu szansę na właściwy rozwój. W obydwu przypadkach dziecko trafia do rodziny i przebywa w niej przez dłuższy czas. Jednak skutki prawne znacząco się różnią.

Dlaczego adopcja?

W przypadku adopcji pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym dochodzi do powstania analogicznych praw i obowiązków, jak te dotyczące rodziców i dzieci naturalnych. Nie ma obowiązku składania żadnych sprawozdań i raportów, a rodzina nie dostaje żadnej zapomogi z tytułu przysposobienia dziecka. Może się jednak ubiegać o takie same zasiłki jak rodzice naturalni. Jeśli więc osobom zainteresowanym wychowywaniem dziecka zależy na tym, by dziecko stało się częścią ich rodziny na stałe i było traktowane tak samo, jak gdyby było dzieckiem biologicznym, to adopcja wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Zwłaszcza, że ustabilizowana sytuacja prawna dziecka pozwala na pewność, że dziecko zostanie w tej rodzinie – rodzice biologiczni nie mają już żadnych praw, dlatego ich działania nie mają wpływu na to, co będzie działo się z dzieckiem.

Dlaczego rodzina zastępcza?

Rodzina zastępcza to również bardzo ważna instytucja. Dzięki niej dziecko może dostać znacznie lepszą opiekę niż w domu dziecka. Jednak w związku z faktem, że w tym przypadku rodzice biologiczni bardzo często nie są zupełnie pozbawieni praw rodzicielskich, to nadal przysługuje im możliwość utrzymywania kontaktu z dzieckiem (chyba że decyzja sądu była inna). W przypadku ograniczonej władzy rodzicielskiej mają także prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących dziecka. W przypadku rodziny zastępczej nie dochodzi też do powstania więzi prawnej między dzieckiem a opiekunami. Ponadto rodzina zastępcza pozostaje pod kontrolą instytucji państwowych. Ma to na celu dobro dziecka, ale wynika także z faktu, że rodzice zastępczy dostają pieniądze na opiekę nad dzieckiem, a zatem zgodnie z prawem organ finansujący musi dokonywać kontroli.

Dziecko w rodzinie zastępczej może pozostawać do 18. roku życia i właśnie z tego powodu bardzo często różnica pomiędzy adopcją a tą formą opieki nad dzieckiem nie jest aż tak wielka. Jednak jeśli sytuacja panująca w rodzinie biologicznej dziecka ulegnie poprawie, sąd może orzec, że dziecko powinno wrócić. Taka sytuacja niepewności jest trudna dla wielu osób, które planują zająć się dzieckiem innym niż biologiczne. Jednak należy pamiętać, że wymagania dotyczące rodziców zastępczych są mniejsze niż wobec osób chcących adoptować dziecko. Obydwie formy mają swoje wady i zalety, a podjęcie decyzji jest sprawą indywidualną, uzależnioną od sytuacji danych osób.