Alfabet prawa: B jak bezpodstawne wzbogacenie

W prawie cywilnym regułą jest, że za każdym przejściem wartości majątkowej z jednej osoby na drugą potrzebne jest uzasadnienie prawne. Jeżeli to nie nastąpi, osoba która utraciła pewną wartość może żądać jej zwrotu od tego, na kogo przeszła. Art. 405 Kodeksu Cywilnego wskazuje ogólne przesłanki powstania roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. 

Korzyść otrzymana z bezpodstawnego wzbogacenia polega nie tylko na zwiększeniu aktywów (np. otrzymanie nieskierowanego do nas omyłkowo przelewu bankowego), ale również na zmniejszeniu pasywów (np. nieświadoma spłata cudzego długu) lub na zaoszczędzeniu pewnych wydatków (np. budowa przy użyciu cudzych materiałów). W instytucji bezpodstawnego wzbogacenia zarówno wola jak i wiedza osoby wzbogaconej nie mają znaczenia.

Bezpodstawne wzbogacenie – przesłanki

By w pełni mówić o zaistnieniu ww. sytuacji, musi nastąpić związek pomiędzy osobą wzbogaconą a osobą zubożoną. Korzyść musi być osiągnięta „kosztem innej osoby„. Całość musi nastąpić bez określonej podstawy prawnej (np. brak decyzji administracyjnej). Należy jednak pamiętać, że gdy wystąpi uzasadnienie przesunięcia wartości majątkowej, nie można mówić o spełnieniu przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia (np. zasiedzenie).

Do szczególnego przypadku ww. instytucji należy nienależne świadczenie.  W tym przypadku osoba uzyskująca pewną korzyść otrzymuje ją poprzez działanie zubożonego w celu spełnienia świadczenia. Nie jest to jednak działanie, w którym zubożony posiada zamiar lub wiedzę na temat tego, że czyni to bezpodstawnie. Wzbogaconemu nie należy się dane świadczenie lub jest ono świadczone ponad to, co było celem zobowiązania (np. wpłata raty na rachunek bankowy, pomimo iż kredyt został już spłacony).

Świadczenie jest nienależne również wtedy, gdy w chwili spełnienia posiadało podstawę prawną, która później stała się nieważna (np. odwołanie darowizny) lub cel świadczenia nie został osiągnięty (np. świadczenie dot. przyszłego zobowiązania, które jednak nie doszło do skutku). Bezpodstawne wzbogacenie może również wynikać z nieważności czynności prawnej, takiej jak sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.