Czym jest odstępne? – Encyklopedia Prawa

14 lutego 2020
hello world!

Artykuł 396 Kodeksu cywilnego reguluje instytucję odstępnego, która jest wariantem umownego prawa odstąpienia. Różnica między tymi dwoma instytucjami polega na tym, że odstąpienie od umowy następuje tylko za zapłatą umówionej sumy pieniężnej. Dlatego też uznaje się odstępne za postanowienie umowne o charakterze realnym (ponieważ bez wręczenia sumy pieniężnej odstąpienie od umowy nie ma skutku).

Istota odstępnego

Pojęcia odstępnego można używać zarówno na określenie wręczanej w celu odstąpienia sumy, jak i na oznaczenie klauzuli umownej, która wręczenie takie przewiduje. Zgodnie z art. 396 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”), jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego. Przepis ten reguluje zatem wręczenie tytułem odstępnego sumy pieniężnej.

Nie ma jednak przeszkód, aby strony umówiły się o wręczenie rzeczy oznaczonej co do gatunku albo nawet rzeczy oznaczonej co do tożsamości. Jednak zastrzeżenie jako odstępnego sum lub rzeczy o znacznej wartości, a zwłaszcza o wartości przewyższającej wartość świadczeń stron, należy uznać za nieważne ze względu na sprzeczność z naturą stosunku (art. 353(1) kc). Możliwe jest zastrzeżenie odstępnego we wzorcu umownym. W takim przypadku będzie ono jednak podlegać w stosunkach konsumenckich kontroli z punktu widzenia art. 385(1) kc (niedozwolone postanowienia umowne).

Przeczytaj również:
Czym jest umowne prawo odstąpienia?

Wpłacona przy zawarciu umowy suma – odstępne czy zadatek?

W przypadku wręczenia określonej sumy pieniężnej przy zawarciu umowy, w której treści zastrzeżono prawo odstąpienia, nie można jej uznać za z góry dokonaną zapłatę odstępnego. O ewentualnym takim znaczeniu wręczonej sumy może przesądzić tylko wykładnia oświadczeń woli stron prowadzona stosownie do art. 65 kc (który stanowi, że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje; w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu). Jeśli wykładnia ta nie przyniesie innych rezultatów, wskazane wręczenie sumy pieniężnej należy traktować jako zadatek (art. 394 kc).

Przeczytaj również:
Czym jest zadatek?

Modyfikacja klauzuli odstąpienia

Jak już wspomniano, zastrzeżenie o odstępnym jest modyfikacją klauzuli odstąpienia (art. 395 kc). Nie może być uczynione na przypadek ustawowego prawa odstąpienia. To samo dotyczy wypowiedzenia. Daje ono stronie uprawnienie do unicestwienia skutków skutecznie zawartej umowy zobowiązaniowej w określonym czasie przez złożenie oświadczenia woli z jednoczesną zapłatą kwoty pieniężnej stanowiącej substytut odszkodowania za niedojście umowy do skutku. Funkcja tego zastrzeżenia polega na zmniejszeniu osłabienia umowy wywołanego umownym prawem odstąpienia. Uzależnia ono odstąpienie przez jedną stronę od zapłaty odstępnego na rzecz drugiej strony. Do zastrzeżenia o odstępnym stosuje się przepisy o umownym prawie odstąpienia (art. 395 kc), z tą różnicą, że równocześnie z oświadczeniem o odstąpieniu musi nastąpić zapłata odstępnego. Odstępne nie jest karą umowną. Przepisy, które jej dotyczą, nie mogą zatem znaleźć tu zastosowania. 

Nie ma także podstaw do analogicznego stosowania tych przepisów, ponieważ celem odstępnego jest unicestwienie skutków umowy. Celem kary umownej jest natomiast zagwarantowanie jej wykonania. Z wykładni oświadczeń woli może jednak wynikać, że zamiast odstępnego strony zastrzegły w istocie karę umowną.

Oświadczenie strony o odstąpieniu

Oświadczenie strony o odstąpieniu jest skuteczne, jeżeli równocześnie z nim lub wcześniej zapłacono odstępne. Z kolei oświadczenie złożone bez zapłaty odstępnego jest nieskuteczne, ale dopuszcza się ponowne oświadczenie, jednocześnie z zapłatą sumy pieniężnej (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 16 stycznia 2014 r., sygn. VI ACa 829/13). Ze względu jednak na to, że można tego dokonać w pieniądzu gotówkowym, bankowym lub elektronicznym, oświadczenie to nie jest czynnością realną. Przedmiotem odstępnego może być tylko suma pieniężna. Chyba że chodzi o zadatek dany przy zawarciu umowy, który na mocy porozumienia stron spełnia funkcję odstępnego. Odmienny przedmiot odstępnego skutkuje nieważnością klauzuli o odstępnym.

Niepodzielność prawa odstąpienia

Umowne prawo odstąpienia jest niepodzielne, tzn. musi być wykonane przez wszystkich uprawnionych przeciwko wszystkim, chyba że zobowiązanie było podzielne. Konsekwencją tego jest przyjęcie, że na każdym z podmiotów występujących w charakterze strony ciąży obowiązek zapłaty odstępnego, które jest świadczeniem niepodzielnym, a jeżeli dokonał jej jeden z nich, do rozliczeń między nimi stosuje się art. 380 § 3 kc. Strona uprawniona, która nie wykonuje zobowiązania, może odstąpić, płacąc odstępne i tym samym zwolnić się z odpowiedzialności odszkodowawczej. Jeżeli tego nie zrobi, bo np. upłynął już termin do odstąpienia, to poniesie odpowiedzialność odszkodowawczą (art. 471 kc). Natomiast strona przeciwna w razie niewykonania zobowiązania przez stronę uprawnioną nie może zamiast odszkodowania za szkodę domagać się zapłaty odstępnego.

chevron-down
Copy link