Definicja pojęcia „człowiek” w rozumieniu prawa karnego materialnego – uchwała Sądu Najwyższego

4 grudnia 2020
hello world!

Sąd Najwyższy w swej uchwale z dnia 26 października 2006 r. (sygn. I KZP 18/06) uznał, iż przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 160 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444, dalej również jako „k.k.”) jest życie i zdrowie człowieka od rozpoczęcia porodu (wystąpienia skurczów macicy, dających postęp porodu), a w wypadku operacyjnego zabiegu cesarskiego cięcia kończącego ciążę – od podjęcia czynności zmierzających do przeprowadzenia tego zabiegu.

Stan faktyczny sprawy

Oskarżonymi o popełnienie przestępstwa z art. 160 § 3 k.k. w zw. z art. 160 § 2 k.k. (narażenie człowieka na niebezpieczeństwo) w sprawie były dwie położne, które miały sprawować opiekę nad pacjentami. Zarzucano im, że naraziły nieumyślnie na bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i utraty życia noworodka – dziecka pokrzywdzonej. Miało się to stać w ten sposób, że podczas porodu z niedostateczną częstotliwością dokonywały osłuchiwania czynności serca płodu. To z kolei przyczyniło się do uniemożliwienia wykrycia zagrożenia niedotlenieniem i podjęcia interwencji położniczej.

Sąd pierwszej instancji uniewinnił położne. Stwierdził bowiem, że przepisy penalizujące działania sprawcy, które godzą w życie lub zdrowie podmiotu określanego przez nie jako "człowiek", w tym również przepisy art. 160 k.k., odnoszą się jedynie do dzieci narodzonych. Zasadniczą kwestią jest zatem wskazanie „momentu narodzin człowieka w świetle prawa karnego”. Mówimy zatem o chwili, z którą „dziecko poczęte” staje się „człowiekiem”.

Sąd rejonowy przyjął, iż chwilą narodzin człowieka jest przestrzenne oddzielenie noworodka od ciała matki, zakończone odcięciem pępowiny, albo rozpoczęcie oddychania przez dziecko własnymi płucami, co również wiąże się z opuszczeniem łona matki. Zdaniem sądu opisane w akcie oskarżenia zaniedbania miały miejsce przed urodzeniem się dziecka. Nie można ich zatem oceniać w płaszczyźnie art. 160 k.k. Wyrok sądu rejonowego zaskarżony został przez prokuratora apelacją. Sąd okręgowy, stwierdzając stan, w którym wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Mianowicie: czy ochronie prawnokarnej przewidzianej w art. 160 k.k. podlega zdrowie i życie dziecka już od momentu rozpoczęcia jego porodu, czy też dopiero od momentu oddzielenia dziecka od ciała kobiety lub rozpoczęcia przez dziecko oddychania za pomocą własnych płuc?

Definicja człowieka a prawo karne

Sąd Najwyższy na wstępie podniósł, iż wątpliwości, które wyrażono w sformułowanym przez sąd okręgowy pytaniu odnoszą się wprawdzie do wąskiego przedziału czasowego, odpowiadającego okresowi porodu, niemniej ich istotą jest kwestia zasadności przyjęcia określonego momentu, jako chwili, z którą życie i zdrowie istoty ludzkiej staje się przedmiotem ochrony udzielanej przez prawo karne „człowiekowi”.

Prawo karne nie zawiera legalnej definicji pojęcia „człowiek”. Oczywiste jest jednak, że przedstawione zagadnienie pozostaje w bezpośrednim związku z rozwojowym aspektem życia ludzkiego, dotychczasowym dorobkiem nauki, ale także ze sferą systemów religijnych i etycznych. Niewątpliwe życie ludzkie to w sensie biologicznym życie od chwili jego poczęcia. Pojęcie „człowiek” definiowane jest jednak różnie. Wszystko zależy od przyjętych podstaw światopoglądowych. W konsekwencji różnie jest również określany początek i koniec jego życia. 

Prawne znaczenie określenia granic życia człowieka

Określenie czasowych granic życia człowieka ma w prawie karnym doniosłe znaczenie praktyczne dla możliwości ustalenia – z wymaganą w stosowaniu tego prawa precyzją – istnienia przedmiotu ochrony, a więc stwierdzenia, że jest nim życie i zdrowie człowieka. Ustawa karna wiąże odpowiedzialność karną (albo jej stopień) z zachowaniem godzącym w życie lub zdrowie „człowieka”. Dla możliwości stosowania normy prawa karnego konieczne jest zatem określenie czasowych granic tego pojęcia w znaczeniu przyjętym w tej ustawie. W sytuacji braku ustawowego określenia tych granic wskazanie ich w rezultacie interpretacji norm prawnych jest konieczne. Kwestii tej nie można pozostawić praktyce wymiaru sprawiedliwości. Niepożądane byłoby bowiem rozstrzyganie rozbieżne w podobnych, a nawet identycznych wypadkach, tylko z powodu różnicy poglądów stosującego prawo. 

Ochrona życia w Polsce

Polskie ustawodawstwo karne chroni życie ludzkie od momentu poczęcia do śmierci. Różne są natomiast intensywność i zakres ochrony życia „człowieka” i życia w fazie prenatalnej (określanego w ustawie jako „dziecko poczęte”). Ochrona prawnokarna dziecka poczętego jest w Polsce konsekwencją traktowania jako zasady zakazu przerywania ciąży. Doznaje ona jedynie nielicznych wyjątków w granicach sprecyzowanych w ustawie o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach przerywania ciąży. Rozwiązanie przyjęte w polskim prawie karnym nie odbiega w istotny sposób od konstrukcji prawnych stosowanych w większości państw Unii Europejskiej. Nie zmienia to stanu, w którym w pełni zasadnie przyjmuje się, że: Ocena prawna przerywania ciąży jako pozbawienia życia dziecka poczętego należy do najbardziej kontrowersyjnych problemów współczesnych społeczeństw, i to nie tylko w Polsce, lecz ma zakres ogólnoświatowy (A. Zoll, w: A. Zoll red.: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Kraków 2006, s. 296). 

Przeczytaj również: Czym są prawa człowieka?

Życie poczęte i życie narodzone

Mimo narzucającego się w wyniku dotychczasowych rozważań wniosku, że w całym okresie porodu, a więc od początku tego okresu, rodzący się korzysta z prawnokarnej ochrony przysługującej człowiekowi, w doktrynie prawa karnego wyrażane jest wiele poglądów w kwestii granicy czasowej dzielącej życie poczęte i życie narodzone. Dwa najważniejsze:

  1. zwolennicy pierwszego z nich wskazują, że granicą tą jest osiągnięcie przez dziecko poczęte zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej (tzw. kryterium rozwojowe), co wiąże się zwykle najpóźniej z 22. tygodniem ciąży;
  2. drugi pogląd stanowi, że z życiem narodzonym mamy do czynienia, gdy „płód uzyskał zdolność do samodzielnego życia poza organizmem matki”, a więc gdy dziecko poczęte osiągnęło zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej.

Pozostałe grupy poglądów sytuują moment, z którym dziecko poczęte staje się człowiekiem w rozumieniu norm prawnokarnych, w okresie porodu. Choć wiążą go z różnymi jego fazami. Są nimi np. rozpoczęcie się porodu (tzw. kryterium położnicze) czy chwila podjęcia samodzielnego oddychania własnymi płucami (tzw. kryterium fizjologiczne), niekiedy dodając warunek zupełnego fizycznego oddzielenia od ciała matki. Są to jednak kryteria przywiązane do rozumianego tradycyjnie, a w istocie potocznie, aktu symbolizującego narodziny człowieka (pierwszy krzyk, zerwanie fizycznej więzi z matką).

Stanowisko Sądu Najwyższego

W celu usunięcia wątpliwości interpretacyjnych stanowiących istotę przedstawionego zagadnienia Sąd Najwyższy posłużył się wykładnią systemową i funkcjonalną. W rezultacie tych rozważań Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 160 k.k. jest życie i zdrowie człowieka od rozpoczęcia porodu (wystąpienia skurczów macicy, dających postęp porodu). W wypadku natomiast operacyjnego zabiegu cesarskiego cięcia, kończącego ciążę – od podjęcia czynności zmierzających do przeprowadzenia tego zabiegu.

chevron-down
Copy link