Kara umowna - cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

ENCYKLOPEDIA PRAWA

KARA UMOWNA

Zasada swobody umów, obowiązująca w polskim prawie, dopuszcza takie redagowanie warunków kontraktu, by realizował on wszystkie założenia stron. Jednym z takich dopuszczalnych środków jest ustalenie kary dla strony, która umowy nie wykonała lub wykonała ją nienależycie. Kara umowna jest również zabezpieczeniem na wypadek wystąpienia okoliczności powodujących niebezpieczeństwo niewykonania umowy.

Kara umowna w kodeksie cywilnym

Karę umowną wypłaca ta strona umowy, która dopuściła się niewykonania lub wykonania niezgodnego z umową. Ustawowa definicja kary umownej znajduje się w art. 483 § 1 ustawy - Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem:


Kara umowna jest sumą pieniężną wskazaną w umowie, wypłacaną stronie umowy, która poniesie szkodę z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy.


Kara umowna zabezpiecza tylko roszczenia niepieniężne. Przykładem może być sytuacja, gdzie Zleceniodawca zleca pomalowanie domu zleceniobiorcy. Zleceniodawca zobowiązuje się do zapłaty wynagrodzenia w wysokości 2000 złotych, a zleceniobiorca – do pomalowania elewacji. Karę umowną można zastrzec jedynie co do świadczenia zleceniobiorcy. Jeśli nie pomaluje on domu (a więc nie spełni świadczenia niepieniężnego) będzie musiał zapłacić zleceniodawcy sumę określoną w umowie. Zleceniodawca natomiast – w przypadku opóźnienia w zapłacie za zlecenie - będzie zobowiązany jedynie do uiszczenia odsetek za zwłokę.

Należy pamiętać o tym, że zgodnie z art. 483 § 2 ustawy - Kodeks cywilny dłużnik nie może sam się zwolnić od spełnienia warunków umowy poprzez zapłatę kary umownej. Kara umowna nie ma pełnić funkcji zamiennej, czyli ekwiwalentu. Dłużnik w pierwszej kolejności ma dążyć do wykonania umowy, a dopiero gdy nie jest to możliwe - może zapłacić karę umowną. Nawiązując do powyższego przykładu – firma remontowa nie może odstąpić od wykonania umowy pomalowania elewacji (bo np. dostała lepsze zlecenie) i zapłacić kary umownej, jeśli zleceniodawca nie wyrazi na to zgody.

Wysokość kary umownej

Wysokość kary umownej strony ustalają samodzielnie w umowie. Można ją określić jako konkretną wartość pieniężną albo np. procentowo. Nie zabrania się również jej stosowania w innych niż pieniądz miernikach wartości.

Ważne! Wysokość kary umownej nie jest zależna od rozmiaru szkody, jaką poniosła strona, na której rzecz nie spełniono świadczenia lub spełniono je nienależycie. Nie jest w ogóle zależna od tego, czy szkoda wystąpiła, czy też nie.


Zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody. Innymi słowy: brak szkody nie jest przesłanką do odmowy zapłaty kary umownej. Może być najwyżej argumentem do miarkowania kary umownej.

Uchwała Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 6 listopada 2003 roku

(sygn. akt III CZP 61/03)


Miarkowanie kary umownej

Na wysokość kary umownej ma natomiast wpływ częściowe wykonanie zobowiązania. Zgodnie z art. 484 § 2 ustawy - Kodeks cywilny w przypadku częściowego wykonania umowy dłużnik może domagać się obniżenia kary umownej. Ta zasada nosi nazwę miarkowania kary umownej.

Art. 484 § 2 - ustawy - Kodeks cywilny, wskazuje też na możliwość żądania obniżenia kary umownej, gdy jest ona rażąco wygórowana. Brak jest jednak wyjaśnienia, co to pojęcie tak naprawdę oznacza. Przyjmuje się, że kara jest rażąco wygórowana, gdy jej wysokość jest w sposób oczywisty nieadekwatna do wartości zobowiązania, czyli do wielkości szkody powstałej u wierzyciela.


Kara umowna może być uznana za rażąco wygórowaną, gdy jest ona równa bądź zbliżona do wysokości wykonanego z opóźnieniem zobowiązania, w związku z którym ją przewidziano. Nie jest jednak wykluczona w tej wysokości, jeżeli dłużnik za okres, za który została wyliczona, nie spełnił świadczenia w ogóle. W takim bowiem wypadku musiałby podważać ważność umowy w zakresie wysokości kary umownej, ze względu na jej sprzeczność z prawem bądź zasadami współżycia społecznego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2005 roku

(sygn. akt II CK 420/04)


Naliczanie kary umownej

O naliczeniu kary umownej należy poinformować drugą stronę umowy. Najlepiej zrobić to na piśmie, w którym szczegółowo wykazujemy, w jaki sposób karę wyliczyliśmy, wraz z krótkim uzasadnieniem. Pomocne mogą być również załączniki. Można posłużyć się np. protokołem odbioru prac wskazującym na wady robót czy też opóźnienie w ich wykonaniu.

Pismo takie może również zawierać oświadczenie o potrąceniu kary z wynagrodzenia wykonawcy. Jest to dopuszczalne i powszechnie stosowane, bowiem wierzytelność z tytułu kary umownej jest wierzytelnością pieniężną i można ją potrącić z wynagrodzenia wykonawcy. Podstawą prawną potrącenia ustawowego jest art. 498 § 1 ustawy - Kodeks cywilny.