Koronawirus a prawa człowieka. Wolność w czasach zarazy

16 marca 2020
hello world!

Przyspieszający wzrost liczby zakażonych wirusem SARS-CoV-2 w Polsce zmusił rządzących do wprowadzenia kolejnych restrykcji mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się koronawirusa. Zamknięte są już nie tylko szkoły, ale także teatry czy kina. To jednak nie koniec. Kolejnym planowanym krokiem jest ogłoszenie stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii. Wydanie rozporządzenia w tym zakresie otwiera drogę do jeszcze drastyczniejszego ograniczenia swobód obywatelskich. Czy takie ograniczenia wolności mające na celu zatrzymanie rozprzestrzeniania się koronawirusa są w ogóle zgodne z Konstytucją i uniwersalnymi prawami człowieka?

Prawa człowieka i możliwość ich ograniczenia

Ustawa zasadnicza z 1997 roku w swoim art. 31 ust. 1 krótko wskazuje, że Wolność człowieka podlega ochronie prawnej. Ma ona ponadto źródło w niezbywalnej i przyrodzonej godności osoby ludzkiej, a więc jej fundament jest bardzo silny. Konstytucja w kolejnych przepisach konkretyzuje tę ogólną zasadę. Mówi chociażby o równości wobec prawa, nietykalności osobistej, prawie do decydowania o własnym życiu osobistym czy wolności poruszania się po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zapewniona jest również swoboda prowadzenia działalności gospodarczej czy uczestnictwa w zgromadzeniach.

Przyjęty w Polsce model ochrony praw człowieka polega więc w skrócie na tym, że każdy człowiek ma prawo robić wszystko co zechce, dopóki nie narusza to wolności innych osób. Jak ta generalna zasada ma się więc do obecnej sytuacji związanej z epidemią koronawirusa? Czy władze mają prawo kierować chorych na przymusową kwarantannę, ograniczać możliwość poruszania się albo chociażby prowadzenia działalności przez przedstawicieli branży eventowej? Odpowiedź na to pytanie znajdziemy już w samej Konstytucji. Konkretnie chodzi tutaj o jej art. 31 ust. 3, w którym przeczytamy, że:

Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Jednoznaczne jest więc, że władza może ograniczać prawa i wolności obywatelskie w przypadku zdarzenia losowego jakim jest obecna pandemia COVID-19. Nie ma w tym jednak pełnej swobody. Warunki są następujące:

  • konieczne jest zachowanie trybu ustawowego,
  • ingerencja w życie obywateli musi być odpowiednio uzasadniona,
  • restrykcje muszą być proporcjonalne do celu ich ustanowienia.

Koronawirus a prawa człowieka - przymusowe badania i hospitalizacja

Wszystkie te warunki w przypadku pandemii koronawirusa zdają się być spełnione. Z całą pewnością jasnym i jedynym celem wszelkich już wprowadzonych oraz planowanych ograniczeń jest ochrona zdrowia publicznego i życia ludzkiego. Ponadto, restrykcje w walce z koronawirusem nakładane są na podstawie:

  • ustawy z dnia 5 grudnia 2008 roku o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi,
  • ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych,
  • licznych rozporządzeń uchwalanych w oparciu o ww. akty prawne rangi ustawowej.

Najważniejszy jest tutaj ten pierwszy dokument. Co istotne, ma on zastosowanie nie tylko przy zwalczaniu SARS-CoV-2, ale również wszystkich innych chorób zakaźnych. Dotychczas nie był on jednak „testowany” na tak dużą skalę jak obecnie. Wiele z przepisów znajduje więc zastosowanie po raz pierwszy.

Już na wstępie osoba czytająca ustawę dowiaduje się, że może zostać zobowiązana do poddania się:

  • zabiegom sanitarnym,
  • szczepieniom ochronnym,
  • poekspozycyjnemu profilaktycznemu stosowaniu leków,
  • badaniom sanitarno-epidemiologicznym, w tym również postępowaniu mającemu na celu pobranie lub dostarczenie materiału do tych badań,
  • nadzorowi epidemiologicznemu,
  • kwarantannie,
  • leczeniu,
  • hospitalizacji,

Ponadto możliwe jest otrzymanie zakazu wykonywania prac, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Bezwzględnie należy się również stosować do zaleceń Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz udzielać wszelkich niezbędnych informacji uprawnionym organom.

Jeśli więc tylko organy sanitarno-epidemiologiczne stwierdzą podejrzenie zakażenia koronawirusem, mogą zmusić pacjenta do poddania się stosownym badaniom  i nie będzie naruszać to jego praw człowieka ani podstawowych wolności. Również w przypadku samodzielnego stwierdzenia objawów charakterystycznych dla COVID-19 zgłoszenie się na badanie jest obowiązkowe. Jeśli chorobę podejrzewać będzie z kolei lekarz, po jego stronie powstanie ustawowa powinność pouczenia pacjenta o jego obowiązkach oraz zgłoszenia tego faktu państwowemu inspektorowi sanitarnemu. W przypadku chorego będącego w podróży podobnie zachować się musi dowódca samolotu, statku, a nawet kierowca w transporcie drogowym.

Jeśli badanie potwierdzi obecność wirusa, chorego można skierować na przymusową hospitalizację. Inspektorzy sanitarni mogą także podjąć decyzję o nałożeniu kwarantanny na osoby mające styczność z chorym. Nawet, jeśli w ich przypadku wyniki badań będą uspokajające. Ta trwać może nawet 21 dni, chociaż w przypadku koronawirusa okres ten wynosi najczęściej 14 dni. Dopuszczalne jest także powtórzenie całej procedury, jeśli nie ma pewności co do stanu zdrowia osoby podejrzanej - przymusowa kwarantanna również nie ogranicza praw człowieka danej osoby.

Koronawirus - czy pandemia ogranicza wolności obywatelskie?

Przymus bezpośredni i postępowanie karne

Co natomiast dzieje się w przypadku odmowy poddania się badaniom, kwarantannie czy hospitalizacji? Ustawa przewiduje, że wobec opornego pacjenta można zastosować środki przymusu bezpośredniego. Chodzi tutaj o przytrzymywanie, unieruchamianie i przymusowe podanie leków. Chorego może spacyfikować sam lekarz, jednakże ma on także prawo zwrócić się o pomoc do Policji, Straży Granicznej lub Żandarmerii Wojskowej. Przed zastosowaniem środka przymusu bezpośredniego uprzedza się o tym osobę, wobec której środek przymusu bezpośredniego ma być zastosowany, i fakt ten odnotowuje się w dokumentacji medycznej. Przy wyborze środka przymusu bezpośredniego należy wybierać środek możliwie dla tej osoby najmniej uciążliwy.

Ukrywanie się albo ucieczka pacjenta może natomiast skończyć się dla niego postępowaniem wykroczeniowym albo karnym. Po pierwsze, sam fakt odmowy wykonania polecenia odpowiednich organów jest wykroczeniem zagrożonym grzywną do 5 000 zł. W grę wchodzi także odpowiedzialność za przestępstwa opisane w następujących przepisach:

  • 161 §1 kodeksu karnegoKto, wiedząc, że jest dotknięty chorobą weneryczną lub zakaźną, ciężką chorobą nieuleczalną lub realnie zagrażającą życiu, naraża bezpośrednio inną osobę na zarażenie taką chorobą, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
  • 165 §1 pkt 1 kodeksu karnegoKto sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach, powodując zagrożenie epidemiologiczne lub szerzenie się choroby zakaźnej albo zarazy zwierzęcej lub roślinnej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

W przypadku tego drugiego czynu karane jest również jego nieumyślne popełnienie. Jeśli chory odmawiający hospitalizacji pojawi się w dużym skupisku ludzi i zarazi wielu spośród nich nawet bez takiego zamiaru, może trafić do więzienia na 3 lata.

Stan zagrożenia epidemicznego i stan epidemii

Już w początkowej fazie walki z koronawirusem władze zdecydowały o zamknięciu szkół, kin czy teatrów. Wyłączono również możliwość organizowania imprez masowych. To wszystko dotknęło przede wszystkim przedsiębiorców, ograniczając im możliwość prowadzenia dotychczasowej działalności. Szczególnie ucierpiała branża eventowa, kulturalna czy turystyczna. Swoje biura zamykają również korporacje, chociaż ich pracownicy mają działać z domu.

To jednak nie koniec reperkusji związanych z obecną sytuacją i mających cel prewencyjny. Kolejny etap ograniczania swobód obywatelskich łączy się z wprowadzeniem stanu zagrożenia epidemicznego i stanu epidemii. Zgodnie z omawianą ustawą, dla obszaru większego niż jedno województwo ogłasza się go w formie rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw administracji publicznej.

Przeczytaj również:
Wchodzi w życie stan zagrożenia epidemicznego

Ten akt prawny może ustanowić:

  1. czasowe ograniczenie określonego sposobu przemieszczania się,
  2. czasowe ograniczenie lub zakaz obrotu i używania określonych przedmiotów lub produktów spożywczych,
  3. a także czasowe ograniczenie funkcjonowania określonych instytucji lub zakładów pracy,
  4. zakaz organizowania widowisk i innych zgromadzeń ludności,
  5. obowiązek wykonania określonych zabiegów sanitarnych, jeżeli wykonanie ich wiąże się z funkcjonowaniem określonych obiektów produkcyjnych, usługowych, handlowych lub innych obiektów,
  6. nakaz udostępnienia nieruchomości, lokali, terenów i dostarczenia środków transportu do działań przeciwepidemicznych przewidzianych planami przeciwepidemicznymi,
  7. obowiązek przeprowadzenia szczepień ochronnych oraz grupy osób podlegające tym szczepieniom, rodzaj przeprowadzanych szczepień ochronnych.

Jeśli natomiast epidemia jest tak groźna, że jej zwalczanie przekracza możliwości działania organów rządowych i samorządowych, Rada Ministrów może wprowadzić jeszcze dalej idące ograniczenia, również w formie rozporządzenia.

Rozporządzenie będzie przewidywać:

  1. czasowe ograniczenie określonych zakresów działalności przedsiębiorców,
  2. czasową reglamentację zaopatrzenia w określonego rodzaju artykuły,
  3. obowiązek poddania się badaniom lekarskim oraz stosowaniu innych środków profilaktycznych i zabiegów przez osoby chore i podejrzane o zachorowanie,
  4. obowiązek poddania się kwarantannie,
  5. miejsce kwarantanny,
  6. zakaz opuszczania miejsca kwarantanny,
  7. czasowe ograniczenie korzystania z lokali lub terenów oraz obowiązek ich zabezpieczenia,
  8. nakaz ewakuacji w ustalonym czasie z określonych miejsc, terenów i obiektów,
  9. nakaz lub zakaz przebywania w określonych miejscach i obiektach oraz na określonych obszarach,
  10. zakaz opuszczania strefy zero przez osoby chore i podejrzane o zachorowanie,
  11. nakaz określonego sposobu przemieszczania się.

Na skutek wprowadzenia tych obostrzeń ucierpi swoboda przemieszczania się, prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do korzystania z własności prywatnej czy wolność zgromadzeń. Taki zakres ograniczeń znaliśmy jak dotąd tylko z filmów czy doniesień z Chin albo Korei Północnej. Wydaje się jednak, że w obliczu tak realnego zagrożenia życia wielu osób są to środki proporcjonalne do założonego celu. Czyli ograniczenia procesu rozprzestrzeniania się wirusa.

Koronawirus a prawa człowieka - prace przymusowe

Warto jeszcze wspomnieć o możliwości nałożenia na obywateli obowiązku wykonywania pracy przymusowej przy zwalczaniu skutków epidemii. Osobom fizycznym polecenia mogą być wydawane w drodze decyzji administracyjnych. Ich autorami są wojewodowie albo minister właściwy do spraw zdrowia. Czas pracy nie może przekroczyć 3 miesięcy. Na czas przymusowego zatrudnienia obywatel otrzymuje bezpłatny urlop u swojego poprzedniego pracodawcy i nie może być z nim rozwiązana umowa o pracę. Zadania są wykonywane w ramach tradycyjnego stosunku pracy, dlatego zatrudnionemu przysługuje normalne wynagrodzenie. Co więcej, nie może być ono niższe niż:

  • 150% standardowej pensji na wyznaczonym stanowisku,
  • otrzymywane na dotychczasowym stanowisku pracy.

Warto też zaznaczyć, że do pracy przymusowej nie mogą być skierowane:

  • osoby, które nie ukończyły 18 lat bądź ukończyły 60 lat,
  • kobiety w ciąży lub osoby wychowujące dzieci w wieku do 18 lat, w tym osoby wychowujące samotnie dzieci do lat 18,
  • osoby, u których orzeczono częściową lub całkowitą niezdolność do pracy,
  • inwalidzi i osoby z orzeczonymi chorobami przewlekłymi,
  • osoby, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe,
  • posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej.

Osoby prawne mogą być z kolei zobowiązywane do wykonywania określonych zadań bezpośrednio przez Prezesa Rady Ministrów. Polecenia są wydawane w drodze decyzji administracyjnej, podlegają one natychmiastowemu wykonaniu z chwilą ich doręczenia lub ogłoszenia oraz nie wymagają uzasadnienia. Wykonywanie zleconych zadań może nastąpić też dobrowolnie, na podstawie umowy zawartej z przedsiębiorcą przez właściwego wojewodę.

chevron-down
Copy link