NGO, czyli organizacja pozarządowa – równowaga pomiędzy polityką a biznesem

7 kwietnia 2020
hello world!

Z organizacjami pozarządowymi spotykamy się praktycznie na każdym kroku. Uczelnia, dom pomocy społecznej, wielkie festiwale… Ich działania mają duży wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Niewątpliwie uznaje się je za punkt równoważny między władzą publiczną a działalnością biznesową. Czym jednak jest organizacja pozarządowa? Jak można założyć popularne "NGO"?

Termin „NGO” (non governmental organisation) pochodzi z języka angielskiego. W tłumaczeniu na język polski oznacza to samo co organizacje pozarządowe. W rezultacie oba terminy dotyczą podmiotów należących do tzw. trzeciego sektora. Koncepcja trzeciego sektora opiera się na słynnej triadzie podziału państwa demokratycznego (sektor publiczny dot. władzy i administracji publicznej – sektor pierwszy, sektor rynkowy zajmujący się biznesem –sektor drugi oraz organizacje pozarządowe – sektor trzeci).

NGO w Polsce

W Polsce organizacje trzeciego sektora określone są również jako organizacje:

  • społeczne,
  • non-profit,
  • niezależne,
  • użyteczności publicznej.

Najczęściej nazwy „NGO” lub „organizacja pozarządowa” odnosimy w stosunku do fundacji lub stowarzyszeń.

Czym jest organizacja pozarządowa?

To, czym konkretnie jest organizacja pozarządowa, reguluje ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Zgodnie z nią, a dokładniej jej art. 1 ust. 1, organizacjami pozarządowymi są "niebędące jednostkami sektora finansów publicznych (w rozumieniu przepisów o finansach publicznych) i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia".

Warto wskazać, że jest to definicja uniwersalna. W związku z tym także inne ustawy odnoszą się do powyższego rozumienia „organizacji pozarządowych”. Przykładami mogą być ustawy o:

  • rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;
  • spółdzielniach socjalnych;
  • zatrudnieniu socjalnym;
  • finansach publicznych.

Kolejną cechą tej definicji jest jej obszerność. Z pewnością organizacjami pozarządowymi mogą być podmioty, którym przepisy nadają osobowość prawną (np. stowarzyszenia, fundacje, związki zawodowe). Jednak mogą nimi być również te, które jej nie posiadają (np. koła gospodyń wiejskich, uczelniane organizacje studenckie).

Wątpliwości co do zakresu pojęcia „organizacja pozarządowa” rozwiał w swoim wyroku Sądy Najwyższy. W wyroku o sygn. akt III CZP 122/05 wskazał, że: Spółka akcyjna, prowadząca działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873) i niedziałająca w celu osiągnięcia zysku, może nabyć status organizacji pożytku publicznego.

Podsumowując, NGO-sy to wszystkie podmioty, które nie są podległe administracji publicznej (rządowej lub samorządowej). Niewątpliwie ich działalność nie może być nastawiona na osiąganie zysku.

Jakie podmioty nie są organizacjami pozarządowymi?

Organizacjami pozarządowymi nie są podmioty, które zaliczamy do sektora finansów publicznych. Podmioty te zostały wymienione w art.9 ustawy o finansach publicznych. Są to:

  • organy władzy publicznej, w tym organy administracji rządowej, organy kontroli państwowej i ochrony prawa oraz sądy i trybunały;
  • jednostki samorządu terytorialnego oraz ich związki;
  • jednostki budżetowe;
  • samorządowe zakłady budżetowe;
  • agencje wykonawcze;
  • instytucje gospodarki budżetowej;
  • państwowe fundusze celowe;
  • Zakład Ubezpieczeń Społecznych i zarządzane przez niego fundusze oraz Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i fundusze zarządzane przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego;
  • Narodowy Fundusz Zdrowia;
  • samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej;
  • uczelnie publiczne;
  • Polska Akademia Nauk i tworzone przez nią jednostki organizacyjne;
  • państwowe i samorządowe instytucje kultury oraz państwowe instytucje filmowe;
  • inne państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych, z wyłączeniem przedsiębiorstw, instytutów badawczych, banków i spółek prawa handlowego.

Warto także zwrócić uwagę, że przymiotu organizacji pozarządowych nie posiadają podmioty, których celem jest prowadzenie działalności gospodarczej. NGO-sy nie powinny być również nastawione na osiąganie zysku. Organizacjami pozarządowymi nie są także osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów ustaw o:

  • stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej;
  • stosunku państwa do innych kościołów oraz związków wyznaniowych;
  • gwarancjach wolności sumienia i wyznania, a także stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego.

Bezsprzecznie, organizacjami pozarządowymi nie mogą być także osoby fizyczne oraz spółki cywilne.

Organizacja pozarządowa – cele i zadania

Zarówno cele, jak i zadania organizacji pozarządowych mogą być różnorodne. Zazwyczaj wynikają one z rodzaju danej organizacji oraz profilu jej działalności. W związku z tym wyróżniamy następujące rodzaje NGO-sów, tj. organizacje:

  • samopomocy – działają na rzecz swoich członków;
  • opiekuńcze – świadczą usługi dla wszystkich, którzy tego potrzebują lub tylko dla pewnych kategorii osób, np. organizacja opieki nad osobami niepełnosprawnymi;
  • przedstawicielskie – co do zasady reprezentują interesy jakiejś społeczności, np. komitet mieszkańców miejscowości X;
  • mniejszości – reprezentujące interesy grup mniejszości np. religijnych, wyznaniowych, narodowościowych;
  • tworzone ad hoc – powstają dla przeprowadzenia określonej, skonkretyzowanej akcji;
  • hobbystyczno-rekreacyjne – są to grupy osób zainteresowanych określoną sferą działalności, np. miłośnicy gier karcianych;
  • zadaniowe – często wykonują pewne funkcje zlecone przez władze, np. organizacja zajmująca się ochroną jakiś dóbr;
  • „tradycyjne” – ich działalność jest różnorodna i obejmuje szeroki krąg osób i działań, które podejmują.

Warto także wskazać, że organizacja pozarządowa może realizować zadania, które zleci jej administracja publiczna. Niewątpliwie organizacja pozarządowa, która przyjmuje zlecenie wykonania zadania publicznego, musi podpisać umowę, w wyniku której zobowiązuje się do wykonania go w zakresie i na zasadach określonych w umowie. Jak już wspomniano, celem organizacji pozarządowych nie jest osiąganie zysku.

Organizacja pozarządowa – formy prawne

Najbardziej typowymi formami prawnymi organizacji pozarządowych są stowarzyszenia i fundacje. Nie są to pojęcia tożsame. Wręcz przeciwnie – różnią się w sposób zasadniczy. W praktyce ich działalność może być jednak podobna. Cytując popularne stwierdzenie: "jeżeli masz pieniądze, to załóż fundację, jeśli masz przyjaciół – załóż stowarzyszenie”.

Fundacja

Zgodnie z definicją słownika PWN fundacja to: „ofiarowanie czegoś, zbudowanie czegoś na własny koszt do użytku społeczeństwa; ufundowanie czegoś” lub „instytucja, której podstawą jest majątek przeznaczony przez jej założyciela na określony cel (dobroczynny, kulturalny)". Fundacja jest formą prawną organizacji pozarządowej. Jej istotnymi elementami są przede wszystkim kapitał przeznaczony na określony cel oraz statut.

Co ważne, fundacja jest osobą prawną typu zakładowego. W rezultacie nie posiada członków (jest bezosobowa). Pomimo licznych kontrowersji Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale stwierdził, że fundacjom także przysługuje status organizacji społecznych (uchwała 7 sędziów NSA z dnia 12 grudnia 2005 r.; II OPS 4/05). Fundacja może być ustanowiona dla realizacji celów społecznych lub gospodarczo-społecznych. Oczywiście muszą być one zgodne z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej. Owe cele to np. ochrona zdrowia, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna.

Godne uwagi jest to, że celem utworzenia fundacji nie może być działanie na rzecz fundatora lub jego rodziny. W przeciwieństwie do stowarzyszeń, pojedyncze osoby fizyczne lub osoby prawne (niezależnie od ich obywatelstwa, miejsca zamieszkania, siedziby) mają możliwość ustanawiania fundacji. Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą o rozmiarach adekwatnych do realizacji jej celów. Wszystkie najważniejsze decyzje w fundacji podejmuje zarząd. Warto podkreślić, że w fundacji nie ma obowiązku powoływania organu kontroli wewnętrznej. Fundator (lub fundatorzy) nie posiada żadnych szczególnych profitów w fundacji. Chyba że określone zostały w statucie.

Stowarzyszenie

Stowarzyszenie to druga popularna forma działania organizacji pozarządowych. Podstawę działania stowarzyszeń stanowi ustawa Prawo o stowarzyszeniach. Jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, które samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności (art.2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach).

Kto może stworzyć stowarzyszenie? Uprawnienie to przysługuje obywatelom polskim, mającym pełną zdolność do czynności prawnych oraz niepozbawionych praw publicznych. Stowarzyszenie może zostać utworzone w każdym celu, który jest prawnie dozwolony. Nie może być to cel komercyjny, zarobkowy. Stowarzyszenie istnieje niezależnie od tego, kto jest jego członkiem. W wyniku czego rotacja członków stowarzyszenia może być nieustanna.

Stowarzyszenia dzieli się na

  1. zarejestrowane;
  2. zwykłe.

Stowarzyszenia zarejestrowane

Stowarzyszenia zarejestrowane podlegają obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, w wyniku czego uzyskują one osobowość prawną. Proces założenia stowarzyszenia rejestrowego opisałam szerzej w punkcie „Jak założyć organizację pozarządową?”. Najwyższą władzą stowarzyszenia rejestrowego jest walne zebranie członków. Natomiast podejmowanie uchwał należy do walnego zebrania członków w przypadku, kiedy statut nie określa właściwości władz. Ten rodzaj stowarzyszenia ma obowiązek powołać zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej (najczęściej jest to komisja rewizyjna).

Stowarzyszenie zwykłe

Stowarzyszenia zwykłe to dość uproszczona forma stowarzyszeń. Ważną kwestią jest to, że nie posiadają one osobowości prawnej. W przeciwieństwie do stowarzyszenia zarejestrowanego jego prostsza forma nie może:

  • powoływać terenowych jednostek organizacyjnych;
  • łączyć się w związki stowarzyszeń;
  • zrzeszać osób prawnych;
  • prowadzić działalności gospodarczej;
  • przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej.

Jak działają organizacje pozarządowe?

Organizacje pozarządowe działają na podstawie statutu. Wydaje się, że stanowi on rdzeń danej organizacji pozarządowej. Powinien być stworzony jeszcze przed wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego. Działalność statutowa to działalność polegająca na realizacji celu określonego w statucie. Warto wiedzieć, że działalność statutowa nie może przynosić zysku, podczas gdy działalność gospodarcza może taki zysk przynosić. Działalność statutowa może być także realizowana jako nieodpłatna i odpłatna działalność pożytku publicznego.

Statut organizacji pozarządowej zawiera określenie jej działalności, a także jej celów. To właśnie od niego zależy funkcjonowanie stowarzyszenia czy fundacji. Statut wyznacza bowiem granice działalności fundacji. Każda aktywność, którą podejmie organizacja pozarządowa, musi być zgodna ze statutem. Fundacja działa na podstawie postanowień statutu oraz ustawy o fundacjach. Statut w fundacji ustanawia fundator bądź inna wskazana przez niego osoba. Niewątpliwie statut musi być zgodny z aktem fundacyjnym oraz obowiązującym prawem. Po zatwierdzeniu przez sąd zostaje uprawomocniony. Podobnie jest w przypadku stowarzyszenia. Wszelkie jego działania muszą wynikać ze statutu oraz być z nim zgodne. Twórcami statutu w stowarzyszeniach są członkowie-założyciele danego stowarzyszenia. Następnie muszą zwołać zebranie, podczas którego go uchwalają. Analogicznie jak przy fundacjach – statut powinien być gotowy przed rejestracją w KRS. Obowiązuje od momentu zatwierdzenia go właśnie przez sąd.

Statut idealny

Zgodnie z art.10 ustawy prawo o stowarzyszeniach statut musi zawierać/określać:

  • nazwę organizacji;
  • siedzibę i teren działania;
  • cele i sposoby ich realizacji;
  • informacje o:
    • członkach stowarzyszenia (m.in. sposób nabycia, przyczyny utraty członkostwa, prawa i obowiązki członka);
    • władzach (m.in. rodzaje, sposób ich wyboru, kompetencje, tryb pracy);
    • wynagradzaniu członków zarządu za czynności wykonywane w związku z pełnioną funkcją (jeśli stowarzyszenie przewiduje taką możliwość);
  • sposób:
    • podejmowania decyzji, czyli warunki ważności uchwał;
    • reprezentowania stowarzyszenia, w szczególności zaciągania zobowiązań majątkowych;
    • rozwiązania się stowarzyszenia.
  • źródła majątku, czyli informacje o tym, skąd stowarzyszenie będzie miało pieniądze na działalność (sposób uzyskiwania środków i płacenia składek członkowskich);
  • zasady wprowadzania zmian w statucie;

Warto zwrócić uwagę na fakt, że statut może zostać każdorazowo zmieniony. Jest to praktyka dość powszechna wśród wielu organizacji pozarządowych. Niewątpliwie każda zmiana wymaga jej zgłoszenia do KRS. W momencie zarejestrowania zmian przez sąd zaczynają obowiązywać zmiany w statucie.

Podsumowując, statut to cenne źródło informacji – zarówno dla członków (i władz w przypadku stowarzyszenia), jak i potencjalnych darczyńców. Zawiera bowiem podstawę działania oraz główne dążenia. W związku z tym statut powinien być sformułowany w sposób jasny i konkretny. Oczywiście powinien być także łatwo dostępny i przejrzysty.

Jak założyć organizację pozarządową?

Sposób założenia organizacji pozarządowej zależy od typu danej organizacji. W przypadku stowarzyszenia jest to łatwiejsze, w przeciwieństwie do założenia fundacji.

Jak założyć fundację?

Założenie fundacji wymaga przede wszystkim woli fundatora. Musi być ona wyrażona w tzw. akcie fundacyjnym. Czym jest akt fundacyjny? Jest to oświadczenie woli zmierzające do ustanowienia fundacji, które określa jej cel, a także majątek potrzebny do realizacji celu. Akt fundacyjny musi być złożony w formie aktu notarialnego, chyba że fundator ustanawia fundację w testamencie. W skład majątku fundacji mogą wchodzić pieniądze, papiery wartościowe, nieruchomości lub ruchomości. Fundatorem natomiast może być osoba fizyczna oraz osoba prawna. Niewykluczone są grupy osób fizycznych lub osób prawnych. Siedziba fundacji musi znajdować się na terytorium Polski.

Kolejnym krokiem jest opracowanie statutu. Jest to dokument, który określa nazwę, siedzibę, majątek oraz organizację i sposób działania fundacji. Jeśli fundator ustanowił fundację w testamencie – poleca w nim także określonym osobom sporządzenie statutu.

Ostatnim krokiem, który finalizuje proces tworzenia fundacji, jest wniosek rejestrowy. Wniosek ten składany jest do Krajowego Rejestru Sądowego. W rezultacie sąd dokonuje wpisu, jeżeli stwierdzi, że czynności prawne zostały wykonane prawidłowo, a cele i statut są zgodne z prawem.

Jak założyć stowarzyszenie?

Stowarzyszenie jest tworzone przez grupę osób. Przede wszystkim powinny one posiadać pełną zdolność do czynności prawnych i pełnie praw publicznych. W przypadku małoletniego od 16 r.ż. i osób mających ograniczoną zdolność do czynności prawnych sytuacja wygląda inaczej. Mogą być one członkami stowarzyszenia, jednak większość w składzie zarządu muszą mieć osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych. Osoby, które nie ukończyły 16 lat, mogą być członkami organizacji, chociaż bez prawa głosu. Prawo głosu przysługuje w takim wypadku ich przedstawicielom ustawowym. Cudzoziemcy mogą być twórcami stowarzyszeń. Jeżeli nie mieszkają w Polsce, mogą być członkami wyłącznie wtedy, gdy statut organizacji na to pozwala.

Stowarzyszenia dzielą się na stowarzyszenia rejestrowe oraz zwykłe. To, w jaki sposób przebiegnie proces rejestracji, zależy od tego, jaki rodzaj stowarzyszenia wybierzemy.

Przeczytaj również:
Jak założyć stowarzyszenie?

Jak założyć stowarzyszenie rejestrowe?

Stowarzyszenie rejestrowe, by zostało stworzone, musi posiadać w swoich szeregach co najmniej piętnaście osób. Są oni członkami – założycielami. Ich zadaniem jest przede wszystkim uchwalenie statutu oraz wybór komitetu założycielskiego ze swojej grupy. Statut musi zawierać co najmniej informacje wskazane w art.10 ustawy prawo o stowarzyszeniach. O statucie z kolei szerzej napiszę w punkcie – „Jak działa organizacja pozarządowa?”.

Władzą stowarzyszenia jest walne zebranie członków, jednak statut może przewidywać zamiast niego zebranie delegatów. Stowarzyszenie jest zobowiązane do posiadania zarządu oraz odpowiednich organów kontroli wewnętrznej. Ostatnim etapem tworzenia stowarzyszenia rejestrowego jest złożenie do sądu rejestrowego wniosku o rejestrację ze statutem oraz:

  • listę założycieli (zawierającą imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz własnoręczne podpisy założycieli);
  • protokół z wyboru komitetu założycielskiego;
  • informacje o adresie tymczasowej siedziby stowarzyszenia.

Prawidłowo uzupełniony wniosek składa komitet założycielski. W wyniku tego stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną, a tym samym może rozpocząć działalność w momencie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Sąd Rejestrowy wydaje postanowienie o zarejestrowaniu stowarzyszenia po stwierdzeniu, że jego statut jest zgodny z prawem, a założyciele spełniają wymagania określone w przepisach.

Jak założyć stowarzyszenie zwykłe?

Uproszczoną formą stowarzyszenia jest stowarzyszenie zwykłe. W przeciwieństwie do stowarzyszenia rejestrowego nie posiada osobowości prawnej. Podczas gdy stowarzyszenie rejestrowe wymaga 15 członków założycieli, stowarzyszenie zwykłe – jedynie 3 członków. Warto podkreślić, że osoby prawne nie mają prawa być założycielami ani członkami takiego stowarzyszenia. Założyciele muszą uchwalić regulamin działalności, a w szczególności:

  • nazwę, cel, teren i środki działania;
  • siedzibę stowarzyszenia;
  • przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie.

Założyciele informują na piśmie, właściwy ze względu na przyszłą siedzibę stowarzyszenia, organ nadzorujący (zwykle starostwo powiatowe) o utworzeniu stowarzyszenia zwykłego. Kolejnym wymogiem, który należy spełnić, jest złożenie odpowiednich dokumentów w ewidencji starosty. Szczegóły dotyczące tych dokumentów znajdują się na stronach internetowych poszczególnych starostw.

A co potem?

Następnie od zgłoszenia informacji o założeniu stowarzyszenia zwykłego sąd rejestrowy na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora może zakazać działalności stowarzyszenia. Jeżeli żaden podmiot w ciągu 30 dni tego nie uczyni, stowarzyszenie może rozpocząć działalność. W przeciwieństwie do stowarzyszenia rejestrowego, stowarzyszenie zwykłe nie może powoływać terenowych jednostek organizacyjnych. Stowarzyszenia zwykłe nie mogą także łączyć się w związki stowarzyszeń. Dodatkowymi krokami, bez względu na formę prawną, są:

  • złożenie wniosku o wpis do krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej (by uzyskać numer REGON);
  • założenie konta bankowego;
  • zgłoszenie się do urzędu skarbowego w celu uzyskania numeru identyfikacji podatkowej (NIP).

NGO - organizacja pozarządowa

Kto kontroluje organizacje pozarządowe?

Organizacje pozarządowe podlegają kontroli przez różne służby. Każda ze służb sprawdza inny obszar działalności organizacji pozarządowej. Konkretne służby posiadają także odrębne uprawnienia. 

Państwowa Inspekcja Pracy

PIP to organ, który sprawuje nadzór i kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy. W szczególności przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej (art. 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy). W rezultacie Państwowa Inspekcja Pracy może przeprowadzić kontrolę organizacji pozarządowej w podanym wyżej zakresie. Podlegają jej pracodawcy oraz podmioty, na rzecz których świadczona jest praca przez osoby fizyczne.

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (GIODO)

GIODO przeprowadza kontrolę w zakresie zgodności przetwarzania danych osobowych. Prowadzi także rejestr zbiorów danych oraz rejestr administratorów bezpieczeństwa informacji. Niewątpliwie organizacje dysponują w swoich zasobach przeróżnymi danymi osobowymi. Podczas swoich działań także wchodzą w ich posiadanie. Godne uwagi jest to, że nawet przy braku rejestracji danych GIODO może przeprowadzić kontrolę nad NGO.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Jednym z obowiązków ZUS-u jest kontrola wykonywania przez płatników składek i przez ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych. Organizacja pozarządowa, będąca płatnikiem (musi ona korzystać z pracowników/współpracowników), podlega kontroli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Podstawowe znaczenie ma to, czy w ramach danej umowy odprowadzanie składek jest obowiązkowe. Jeżeli tak, to pracodawcy będą kontrolowani przez ZUS.

Administracja rządowa i samorządowa (w przypadku odpowiedniej dotacji)

Zgodnie z art.17 ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie, organ administracji publicznej zlecający realizację zadania publicznego może dokonywać kontroli i oceny realizacji zadania, w szczególności:

  • stopnia realizacji zadania;
  • efektywności, rzetelności i jakości realizacji zadania;
  • prawidłowości wykorzystania środków publicznych otrzymanych na realizację zadania;
  • prowadzenia dokumentacji związanej z realizowanym zadaniem.

Organizacja pozarządowa może być kontrolowana na tej podstawie, wyłącznie jeżeli podpisała umowę dotacyjną! Chociaż kontroli może też podlegać NGO, które działa w partnerstwie z inną organizacją. Kontrola może być przeprowadzana zarówno w trakcie realizacji zadania, jak i po jego zakończeniu (do 5 lat).

Najwyższa Izba Kontroli

NIK jest naczelnym organem kontroli w Polsce. Kontroluje organizacje pozarządowe w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki publiczne. Czyni to także wówczas, kiedy wykonują one zadania zlecone przez organy administracji publicznej.

Inspekcja Sanitarna

Inspekcja Sanitarna zajmuje się zadaniami z zakresu zdrowia publicznego. W szczególności nadzoruje warunki higieny pracy w zakładach pracy, higieny wypoczynku i rekreacji, warunki zdrowotne żywności, żywienie i przedmioty powszechnego użytku. W wyniku czego Państwowa Inspekcja Sanitarna może kontrolować daną organizację za spełnienie odpowiednich warunków pracy.

Regionalne Izby Obrachunkowe

Regionalne Izby Obrachunkowe są państwowymi organami nadzoru i kontroli. Ich uwaga skupiona jest na gospodarce finansowej jednostek samorządu terytorialnego. Uprawnione są do kontroli organizacji pozarządowych, które wykorzystują dotacje z budżetu jednostek samorządu terytorialnego. Kontrola to sprawdzenie stanu faktycznego. Kontrolujący ma prawo ustalić i zbadać, czy organizacja działa zgodnie z prawem. Nie może jednak ingerować w jej działalność.

Kto nadzoruje organizacje pozarządowe?

Działalność organizacji pozarządowych może także podlegać nadzorowi. Organy nadzorujące oraz ich uprawnienia są różnorodne. Organizacje pozarządowe podlegają nadzorowi ze strony organów administracji samorządowej i rządowej. Nadzór nad fundacjami posiada:

  • minister właściwy ze względu na zakres działania i cele fundacji (właściwy minister powinien zostać wskazany w statucie fundacji);
  • właściwy ze względu na siedzibę fundacji starosta (lub prezydent miasta na prawach powiatu);

Natomiast w przypadku stowarzyszeń:

  • starosta powiatu (lub prezydent miasta na prawach powiatu) właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia;
  • wojewoda (w przypadku stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego);

Warto wskazać, że nadzór jest pojęciem szerszym niż kontrola. Nadzór może być bowiem dokonany po przeprowadzeniu kontroli. Prawo nadzoru pozwala na ingerowanie w działalność organizacji.

Finansowanie organizacji pozarządowych – składki i spadki

Organizacje pozarządowe pozyskują środki pieniężne z różnych miejsc. Należą do nich:

  • składki członkowskie – jest to podstawowe źródło finansowania danej organizacji pozarządowej, a przede wszystkim stowarzyszenia;
  • spadki, zapisy testamentowe.

Stowarzyszenia zwykłe, które nie posiadają osobowości prawnej, nie mogą być finansowane z tytułu darowizn czy spadków. Nie mogą także prowadzić działalności gospodarczej. W przeciwieństwie do ubiegania się o dotacje unijne, wspólnie z innymi podmiotami mogą to czynić.

Finansowanie organizacji pozarządowych – darowizny

Darowizny (pieniężne, rzeczowe) udokumentowane dowodem wpłaty dokonane przez osoby fizyczne lub prawne mogą być przekazane na organizacje pozarządowe. Mogą one przybierać różne formy. Darczyńca może odliczyć kwotę darowizny od podstawy opodatkowania za rok, w którym ją uczynił. W przypadku jeżeli darowizna jest przekazana na konkretny cel społeczny, zawarty w statucie organizacji, dana organizacja nie odprowadza podatku od takiej darowizny.

Finansowanie organizacji pozarządowych – dochody z działalności gospodarczej

Prowadzenie działalności gospodarczej odbywa się na podstawie ogólnych zasad określonych w ustawie Prawo Przedsiębiorców oraz innych przepisów podatkowych. Niewątpliwie dochód uzyskany z tej działalności powinien służyć realizacji celów statutowych. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia nie może być przeznaczony do podziału między jego członków.

Finansowanie organizacji pozarządowych – dochody z działalności odpłatnej dla organizacji

Organizacje pozarządowe (nie tylko posiadające status OPP) mogą prowadzić odpłatną działalność pożytku publicznego. Przychód, który z niej osiągną, może służyć wyłącznie do prowadzenia działalności pożytku publicznego (nieodpłatnej lub odpłatnej). Działalność ta polega na działaniach prowadzonych w ramach działań statutowych. Za taką działalność mogą zostać pobrane np. opłaty od beneficjentów, sprzedaż przedmiotów z darowizny. Warto zaznaczyć, że po wypełnieniu określonych przesłanek, działalność odpłatna pożytku publicznego staje się działalnością gospodarczą.

Finansowanie organizacji pozarządowych – sponsoring

NGO-sy mogą być finansowane w celu organizacji wybranego przedsięwzięcia, w celu promocji sponsora – firmy lub osoby. Znak sponsora towarzyszy imprezom lub działaniom sponsorowanych instytucji. Sponsoring może być udzielany w formie finansowej, rzeczowej, usługowej, jak i niematerialnej. W rezultacie organizacja, która pragnie korzystać z takiego źródła finansowania, musi posiadać odpowiedni zapis w statucie.

Finansowanie organizacji pozarządowych – dotacje

Dotacje ze środków prywatnych i publicznych (np. od administracji rządowej, samorządowej, Unii Europejskiej). Stowarzyszenia rejestrowe, posiadające osobowość prawną, mogą korzystać z pomocy władz publicznych. Dotacja to bezzwrotna pomoc finansowa. Organizacja otrzymała ją na jakiś cel zgodny z jej statutem. Wydaje się, że jest udzielona na zrealizowanie jakiegoś konkretnego działania. To instytucje państwowe, samorządowe, większe organizacje pozarządowe udzielają dotacji. Coraz więcej dotacji udziela także Unia Europejska. Posiada ona wiele programów, które wspierają przeróżne grupy społeczne.

Finansowanie organizacji pozarządowych – nawiązki sądowe, kampanie i zbiórki publiczne

Źródłem finansowania organizacji mogą być także zbiórki publiczne. Są to wydarzenia, podczas których zbiera się datki w gotówce bądź w naturze. Oczywiście zbiórki te mają określony cel. Przede wszystkim musi być godny poparcia ze względu na interes publiczny, zgodny z prawem oraz ze statutem organizacji. Konkretny cel wymaga również pozwolenia właściwego urzędu. Zbiórki publiczne mogą przybierać przeróżne formy.

Organ, który wydaje pozwolenie na zbiórkę, zależy od jej zakresu terytorialnego. Kiedy prowadzimy zbiórkę na terenie jednej gminy – zgłaszamy się do wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Natomiast jeżeli zbiórka obejmuje cały powiat – zgodę wydaje starosta. Analogicznie w przypadku zbiórki przekraczającej województwo – zgodę wydaje marszałek województwa.

Dla zbiórek ogólnopolskich zgodę wydaje Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji.

  •  Dochody z majątku organizacji (również inwestycje kapitałowe);
  •  Odpisy z 1% podatku dochodowego od osób fizycznych.

Finansowanie organizacji pozarządowych – 1% podatku, pożyczka i kredyt

Organizacje, posiadające status organizacji pożytku publicznego mają prawo do uzyskania 1% podatku dochodowego od osób fizycznych. Podatnik może wskazać taką organizację w rozliczeniu podatkowym za dany rok. Organizacja, która widnieje na liście, musi wypełnić odpowiednie obowiązki, aby utrzymać status OPP. Ponadto organizacja taka nie może być w procedurze likwidacji bądź po ogłoszeniu upadłości. NGO-sy mogą również zaciągać pożyczki i brać kredyty

A może fundraising?

W fundacjach środki pozyskiwane są najczęściej poprzez tzw. fundraising. Niewątpliwie jest to najbardziej skuteczny sposób pozyskiwania potrzebnych funduszy. Polega on na szeroko zakrojonych akcjach, w celu dotarcia do jak największej liczby inwestorów. Zajmują się tym przeszkoleni fundraiserzy.

Godny uwagi jest jednak fakt, że podstawą środków finansowych fundacji jest majątek fundatora. Stanowi on wkład wniesiony do fundacji w momencie jej założenia. Dla porównania stowarzyszenia – mogą powstać bez żadnego wkładu pieniężnego. Skupiają się one przede wszystkim na czynniku ludzkim.

Dlaczego organizacje pozarządowe są ważne?

Przede wszystkim organizacje pozarządowe stanowią ważny element demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Według danych fakty.ngo.pl w Polsce w grudniu 2018 roku było zarejestrowanych około 26 tysięcy fundacji i 117 tysięcy stowarzyszeń – łącznie daje to 143 tys. organizacji społecznych. Najwięcej z nich zajmuje się:

  • sportem;
  • turystyką i rekreacją;
  • hobby;
  • edukacją i wychowaniem;
  • kulturą i sztuką;
  • usługami socjalnymi i pomocą społeczną;
  • rozwojem lokalnym.

Podstawowymi cechami organizacji pozarządowych są: wyrazista i trwała struktura organizacyjna, niezależność strukturalna, charakter non profit, samorządność i woluntaryzm. Cytując definicję zawartą w Preambule Karty Zasad Działania Organizacji Pozarządowych w Polsce: „Są to organizacje realizujące pewną misję (to znaczy działają w imię wartości lub społecznie użytecznych celów), a nie dążące do uzyskania zysku czy zdobycia władzy...”

Idealna organizacja pozarządowa

Warto wskazać, że NGO-sy pełnią wiele ważnych funkcji. Poniżej zostały one wskazane. 

NGO uczestniczy w projektowaniu nowych regulacji prawnych

Organizacje pozarządowe są częstym inicjatorem, a także twórcą gotowych projektów. Przedstawiciele NGO są aktywni zarówno na polu prawodawstwa krajowego, jak i międzynarodowego. Zgodnie z przepisami prawa organizacje pozarządowe mogą być uczestnikami postępowań m.in. postępowania administracyjnego. NGO-sy mają również takie uprawnienia, by podjąć odpowiednie kroki prawne.

NGO monitoruje oraz informuje opinię publiczną o danym problemie czy wątpliwościach

Uświadamiają społeczeństwo o działaniach władz oraz ewentualnych ich konsekwencjach. Pomagają ludziom kształtować własne opinie i podejmować decyzje oparte na faktach. Organizacje pozarządowe dają także szansę na kontakt z politycznymi przedstawicielami. Bezsprzecznie głos wielu ludzi jest skuteczniejszy od głosu pojedynczych jednostek. Dodatkowo NGO-sy są w stanie kontrolować działalność rządzących, a także niejednokrotnie wywierać na nich presje.

NGO promuje i edukuje

Organizacje pozarządowe kształtują właściwe postawy, a ich działacze mogą stać się autorytetami. Mają duży wpływ zarówno na dzieci, młodzież, jak i dorosłych. Prowadzą różne kursy, wykłady i konferencje, poprzez które przybliżają swoje idee społeczeństwu. Ich działalność w dużym stopniu może wpłynąć na zmianę zachowań społecznych.

W rezultacie są bardzo ważnym elementem funkcjonowania państwa. Wpływają na wiele różnych sfer życia. Niewątpliwie każdy z nas miał kiedyś do czynienia z jedną z nich. Działalność charytatywna, edukacyjna, prawna – to tylko wycinek tego, czym mogą zajmować się popularne NGO-sy. Rosnące potrzeby ludzi, ale także i ich problemy, spowodują, że z pewnością ich popularność nie spadnie.  

chevron-down
Copy link