Zmiany w procesie karnym w dobie koronawirusa

7 kwietnia 2020
hello world!

W procedowanej właśnie w sejmie tzw. „ustawie koronawirusowej”, będącej projektem ustawy o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, wprowadza się nowe regulacje w procedurze karnej (art. 13 projektu ustawy). Zmiany te dotyczą przede wszystkim środków zapobiegawczych.

Tymczasowe aresztowanie

W projekcie ustawy niepostrzeżenie i bez uzasadnienia wprowadza się zmiany w Kodeksie postępowania karnego (dalej jako „kpk”). Przede wszystkim zmiany dotyczą środków zapobiegawczych. W obecnej sytuacji istnieje obawa szerzenia się epidemii koronawirusa w zakładach karnych i aresztach śledczych. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 259 § 1 pkt 1 kpk, jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić od tymczasowego aresztowania. Zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego wolności spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo. Duże prawdopodobieństwo kontaktu z wirusem (zwłaszcza w przypadku osób narażonych na ciężki przebieg choroby ze względu na wiek lub stan zdrowia) stwarza takie właśnie niebezpieczeństwo. Oznacza to, że można spodziewać się sytuacji, w której niedopuszczalne będzie zastosowanie instytucji tymczasowego aresztowania. Tym samym zajdzie jego konieczność uchylenia wobec osób, które obecnie znajdują się w aresztach śledczych.

Przeczytaj również:
Tymczasowe aresztowanie i organizacja aresztów śledczych

Nowy środek zapobiegawczy

W ustawie zaproponowano także nowy środek zapobiegawczy. Zgodnie z (nowym projektowanym) art. 267a § 1 kpk tytułem środka zapobiegawczego można orzec wobec oskarżonego o przestępstwo popełnione w stosunku do członka personelu medycznego, w związku z wykonywaniem przez niego czynności opieki medycznej lub osoby przybranej personelowi medycznemu do pomocy w związku z wykonywaniem tych czynności, zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego na wskazaną odległość, zakaz kontaktów lub zakaz publikacji, w tym za pośrednictwem systemów informatycznych lub sieci telekomunikacyjnych treści godzących w prawnie chronione dobra pokrzywdzonego.

Dodatkowo środek ten można połączyć z poręczeniem majątkowym. Miałoby ono ulegać przepadkowi w przypadku naruszenia tych zakazów (projektowany art. 267a § 2 kpk). Uregulowano także szczegółowo, czym jest ów zakaz publikacji. Zakaz publikacji treści godzących w prawnie chronione dobra pokrzywdzonego, o którym mowa w § 1, obejmuje zakaz publikowania i innego udostępniania tych treści niezależnie od tego, czy wytworzył je oskarżony, czy inna osoba, za pośrednictwem internetowych portali, stanowiących usługę świadczoną drogą elektroniczną (projektowany art. 267a § 3 kpk).

Słuszny wybór?

Środki zapobiegawcze służą jednak wyłącznie zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania karnego. Wyjątkowo służą także zapobieganiu popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa (art. 249 § 1 kpk). Powstają więc wątpliwości, czy nowa regulacja słusznie została zaliczona właśnie do tych środków. Zgodnie z uzasadnieniem projektu, miała ona służyć zapewnieniu bezpieczeństwa oraz ochrony czci w internecie pracowników służby zdrowia. Być może zatem właściwsze byłoby wprowadzenie takich przepisów w odpowiednich przepisach o charakterze administracyjnym.

Co więcej, te same funkcje (co proponowanego rozwiązania) spełniać może istniejący już w kodeksie środek w postaci dozoru Policji. Stosując dozór, można bowiem nałożyć na oskarżonego obowiązki w postaci zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu, zgłaszania się do organu dozorującego w określonych odstępach czasu, zawiadamiania go o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu, zakazu kontaktowania się z pokrzywdzonym lub z innymi osobami, zakazu zbliżania się do określonych osób na wskazaną odległość, zakazu przebywania w określonych miejscach oraz innych ograniczeń swobody oskarżonego, niezbędnych do wykonywania dozoru (art. 275 § 2 kpk).

Obowiązek zastosowania aresztu?

Ustawa przewiduje także inne, bardziej kontrowersyjne, rozwiązanie. Zgodnie z projektowanym art. 258a kpk, jeżeli oskarżony uniemożliwia lub utrudnia wykonywanie zastosowanego wobec niego środka zapobiegawczego lub umyślnie naruszył obowiązek lub zakaz związany ze stosowaniem takiego środka, sąd lub prokurator jest zobowiązany zastosować środek zapobiegawczy gwarantujący skuteczną realizację celów jego stosowania.

Z przepisu tego wynika więc sugestia, że w zasadzie każde umyślne naruszenie obowiązku lub zakazu, związanego ze stosowaniem jakiegokolwiek środka zapobiegawczego, winno prowadzić obligatoryjnie do zmiany tego środka i zastosowania takiego, który daje „gwarancję skutecznej realizacji celów postępowania”.

Można się domyśleć, że chodzi o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Rozwiązanie to pozostaje w sprzeczności z tzw. zasadą proporcjonalności. Zgodnie z tą zasadą tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy (art. 257 § 1 kpk) oraz z wymogiem wykazania uzasadnionej obawy o to, że oskarżony będzie podejmował próby bezprawnego wpływania na przebieg postępowania (art. 258 § 1 kpk).

Zakaz opuszczania lokalu

Projektowana ustawa przewiduje także inną nowość. Mowa o możliwości zastosowania (tytułem środka zapobiegawczego) wobec oskarżonego zakazu opuszczania lokalu. Środek ten ma być stosowany przez sąd, a w postępowaniu przygotowawczym przez prokuratora, na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli nie ustaną jednak przesłanki jego stosowania, wówczas możliwe jest przedłużenie jego stosowania na dalsze okresy. Nie dłużej jednak niż 3 miesiące. O zastosowaniu, przedłużeniu stosowania oraz uchyleniu zakazu opuszczania lokalu zawiadamia się komendanta jednostki organizacyjnej Policji właściwej ze względu na miejsce wykonywania tego środka (art. 274a § 3 kpk). Policja dokonuje kontroli wykonywania przez oskarżonego obowiązku wynikającego z zastosowania zakazu opuszczania lokalu. W razie natomiast stwierdzenia niestosowania się przez oskarżonego do tego obowiązku jest zobowiązana do niezwłocznego zawiadomienia o tym sądu lub prokuratora.

chevron-down
Copy link