Czym jest obowiązek podatkowy?

22 maja 2020
hello world!

Powszechnie wiadomo, że każdy podatnik jest zobowiązany do opłacania podatków. Czym jest obowiązek podatkowy? Z czego wynika? Czym różni się od zobowiązania podatkowego?

Obowiązek podatkowy - definicja

Zgodnie z art. 4 ustawy Ordynacja podatkowa (dalej jako „op”) obowiązkiem podatkowym jest wynikająca z ustaw podatkowych nieskonkretyzowana powinność przymusowego świadczenia pieniężnego w związku z zaistnieniem zdarzenia określonego w tych ustawach. Oznacza to, że to w aktach prawnych, które regulują konstrukcję poszczególnych podatków, a nie w ordynacji podatkowej, wskazano regulacje, które określają, na kim i kiedy obowiązek podatkowy będzie ciążył. Istnienie obowiązku podatkowego jest niezbędne do powstania zobowiązania podatkowego. Mowa o obowiązku uiszczenia skonkretyzowanego już świadczenia, które określane jest mianem podatku.

Obowiązek podatkowy - istota

Fakt, że dany podmiot będzie obciążony obowiązkiem podatkowym, nie oznacza, że ciąży na nim obowiązek zapłaty podatku. Dlaczego? Ponieważ obowiązek ten wynika dopiero z zobowiązania podatkowego. Obowiązek podatkowy można określić jako pewną sytuację społeczną podmiotu. Jej elementy zostały ukształtowane prawnie ze względu na konkretne zdarzenie faktyczne, a także że w przypadku obowiązku podatkowego mamy do czynienia z sytuacją, która w teorii prawa zaliczana jest do sytuacji prawnych potencjalnych, w których znajdują się podmioty prawa, wobec których nie skonkretyzowano jeszcze ich praw lub obowiązków określonych w przepisach prawa materialnego, ale wobec których owa konkretyzacja może lub powinna nastąpić ze względu na ich sytuację faktyczną (tak: B. Brzeziński, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 lutego 2014 r., sygn. II GSK 1524/12).

Powstanie obowiązku podatkowego

Obowiązek podatkowy jest instytucją obiektywną. W tym znaczeniu, że o jego powstaniu nie decyduje wola podmiotów nim objętych (podatników; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 29 listopada 2013 r., sygn. I SA/Wr 1285/13). Na powstanie obowiązku podatkowego nie ma więc wpływu żadna umowa cywilnoprawna ani też zawinione bądź niezawinione działanie podatnika (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 19 maja 2015 r., sygn. I SA/Gd 485/15).

Naczelny Sąd Administracyjny w swym postanowieniu z 23 listopada 2007 r. (sygn. I FSK 1453/06) wskazał, że w treść zobowiązania podatkowego nie można ingerować w drodze stosunków prywatnoprawnych. To na podatniku ciąży bowiem takie zobowiązanie i w drodze żadnej skutecznej umowy z osobą trzecią nie można go na nią przenieść. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 18 kwietnia 2002 r. (sygn. III RN 170/01). Stwierdził on wówczas, że zobowiązanie podatkowe ma charakter publicznoprawny, a nie cywilnoprawny. Dlatego zatem ani obowiązku podatkowego, ani odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe nie można wyprowadzać z postanowień umowy cywilnoprawnej.

Oznacza to, że podmioty nie mogą „umówić się” co do tego, iż jeden z nich będzie płacił podatek za drugiego (np. od wydzierżawionej nieruchomości). Tak więc nie można wziąć niejako na siebie obowiązku podatkowego. Umowa taka może skutkować jedynie tym, że podatnik nie poniesie ekonomicznego ciężaru podatku. Ten zostanie mu bowiem zrekompensowany przez drugą stronę umowy. Podsumowując – żadne postanowienia umowne nie mogą modyfikować obowiązków podatkowych wynikających z mocy ustawy. Warto zapoznać się z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 18 listopada 2010 r., sygn. III SA/Po 611/10.

Konsekwencje praktyczne powstania obowiązku podatkowego

Z powstaniem obowiązku podatkowego mogą wiązać się dla podatnika określone konsekwencje praktyczne. Podmiot ten może być w takim przypadku zobowiązany do składania deklaracji podatkowych, uiszczania zaliczek na podatek czy prowadzenia ksiąg podatkowych. Może być on także zobowiązany do wystawiania faktur i przechowywania ich kopii. Z obowiązkiem podatkowym wiąże się także konieczność znoszenia określonych działań organów podatkowych, np. kontroli. Co istotne, obowiązki te mogą dotyczyć także innych niż podatnik podmiotów, jak chociażby płatnika lub inkasenta, choć obowiązek podatkowy nie może na nich ciążyć. Do obowiązków, które pojawiają się w związku z powstaniem obowiązku podatkowego, można zaliczyć także konieczność informowania organów podatkowych o zmianach określonych stanów faktycznych mających wpływ na wysokość opodatkowania. O tym jednak, czy i ewentualnie jakie obowiązki będą wiązały się z powstaniem obowiązku podatkowego, rozstrzyga ustawa regulująca funkcjonowanie konkretnego podatku, a nie przepisy ordynacji podatkowej.

Sposoby regulacji obowiązku podatkowego w ustawach szczególnych

Okoliczności przesądzające o powstaniu obowiązku podatkowego muszą wynikać z ustawy podatkowej. Ich ustalenie może nastąpić po analizie dwóch kategorii przepisów. Pierwsza z nich dotyczy zakresu podmiotowego i przedmiotowego podatku. Druga natomiast odnosi się do momentu, w którym pojawia się obowiązek podatkowy i kiedy wygasa. Zakres podmiotowo-przedmiotowy wskazuje, kto jest w danym podatku podatnikiem i od czego to świadczenie należy zapłacić. Odnosząc się do zakresu przedmiotowego, przepisy mogą wskazywać określone stany faktyczne lub prawne, które wywołują konsekwencje w postaci powstania obowiązku podatkowego w danym podatku. Może być to np. okoliczność faktyczna polegająca na uzyskaniu dochodu, która rodzi skutek w postaci powstania obowiązku podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych lub prawnych. Okolicznością prawną może być natomiast np. nabycie własności określonej nieruchomości, powodujące powstanie obowiązku podatkowego w podatku od nieruchomości, rolnym lub leśnym.

Warto też zwrócić uwagę, że w niektórych podatkach ustawodawca nie określa momentu powstania obowiązku podatkowego. Należy w takiej sytuacji przyjąć, że powstaje on bezpośrednio w dniu, w którym zaistniało zdarzenie objęte zakresem przedmiotowym danego świadczenia i dotyczące danego podmiotu. Z takim przypadkiem mamy do czynienia w podatkach dochodowych – zarówno od osób fizycznych, jak i od osób prawnych. Oznacza to, że obowiązek podatkowy co do zasady powstanie w dniu uzyskania dochodu. 

chevron-down
Copy link